TÀU NAM VANG CHẠY NGANG CẦN CÁT

Tôi được ba má cho đi học chữ khá sớm. Thuở nhỏ học trường Tiểu học làng Mỹ Trà, có thời gian ngắn, tôi được lên Sài Gòn học lớp Nhì (cours Moyen), nội trú trường Huỳnh Khương Ninh, đường d'Ariès, Đa Kao (quận 1 bây giờ). Chắc tại hồi nhỏ tính hay rắn mắt nên chỉ mấy tháng, tôi lại trở về Mỹ Trà học lớp Nhứt (cours Supérieur), rồi lấy bằng Sơ học (Certificat d'Études Primaires Franco-Indigènes, viết tắt là C.E.P. F.I.). Má tôi thường khuyên: “Muốn tiến bộ như anh hai, anh ba, anh bảy, con phải cố gắng học.”

Đáng lý, học tiếp năm thứ nhứt Trung học (Première année d'Études Primaire Supérieures) nhưng do hoàn cảnh gia đình, tôi học lớp dành cho học sinh đã đậu bằng Sơ học (Cours des Certifiés) tại Vĩnh Long. Bây giờ tôi được đi học xa nhà, nên ba má lại bận tâm tìm nhà trọ cho tôi. Cũng may, anh ba tôi (Nguyễn Quang Cảnh) nghe chuyện biết được, đã trụ sở tế xã, nêm affai nặng a tên. Một lần khác, ông dùng sập trụ sở, làm cho tế xã, ấp hết sức hoang mang. Năm 1971-1972, ông được giao nhiệm vụ rất xin ông Tông Hữu Định cho tôi ở trọ nhà ông. Bởi anh ba tôi là con rê của ông Tông Hữu Định, ông dễ dàng đồng ý và cũng vì một lẽ nữa là ông rất quý ba má tôi. Ở đây, người ta quen gọi ông Tông Hữu Định là Thây Phó Mười Hai, tôi không biết tại sao người ta đặt tên ông như vậy, có điều về tính tình, ông là người rất hiên lành, cởi mở. Nhà ông là một villa trêt rộng, có khoảng sân thật mát mẻ. Tôi nhớ mỗi lân từ nhà ông đi ra con lộ lớn (còn có tên ngô ngộ là đường Câu Lộ). Dọc theo hai bên đường là hai hàng cây bông sứ, loại cổ thụ, có nhiều bông, hương thơm ngào ngạt. Cây bông này hình như ở ngoài Bắc gọi là cây hoàng lan. Bông có cánh dài, thanh mảnh, màu xanh màu vàng chen lẫn, mỗi sáng thường rụng xuống, đầy cả mặt đường. Thỉnh thoảng, tôi cũng lượm vài cái bỏ vào túi áo rất thơm.

Đi học xa nhà một thời gian, tôi nhận biết kinh tế gia đình đang gặp hồi sa sút, khó khăn như trong tình hình chung của kinh tế xã hội lúc bấy giờ. Mặc dù ở bên ngoài, xét ra, gia đình tôi vẫn còn có đất, có ruộng, không đến nỗi thiểu kém lắm so với mọi người. May mắn hơn, trong nhà, các anh trai lớn của tôi cũng đã học hành thành tài; ba má tôi đã đỡ lo phần nào chuyện ăn học cho các con. Nhưng tự nhiên, tôi muốn mình phải tập sống tự lập. Phải tháo bỏ bớt gánh nặng trên vai cha mẹ! Sau nhiều đêm suy nghĩ, tôi đã tìm một hướng đi cho mình, bằng cách xin phép ba má cho tôi đi học nghề thợ bạc ở nhà người cậu. Cậu tôi vốn là chủ lò thợ bạc Long Khánh, một làng trù phú nằm ở cù lao nhỏ Tân Châu (Tân Châu có hai cù lao: cù lao lớn và cù lao nhỏ). Hồi ấy, nghề thợ bạc là nghề mới mẻ nhưng bắt đầu phát triển thịnh hành ở nhiều vùng đất lục tỉnh Nam Kỳ. Nghề này về chuyên môn đòi hỏi người học phải khéo tay, kiên trì, và hết sức tỉ mỉ, tinh tế. Dù cho ban đầu chỉ với ý định học cho có một nghề trong tay chứ không phải vì yêu thích nhưng tôi nghĩ một khi mình không học nghề thì thôi, đã học thì phải nắm bắt cho giỏi, để lúc ra nghề không thua kém ai. Có lẽ nhờ tinh thần này mà tôi được thầy dạy nghề khen là anh thợ nhanh trí, khéo tay. Học nghề thợ bạc mới sáu tháng, tôi đã biết cách làm neo, làm cà rá, đánh dây chuyền...