Tay cày, tay súng: Người lính và người nông dân Việt Nam trong những năm 1945

Đầu năm 1945, người nông dân Việt Nam sống dưới ách thống trị kép của thực dân Pháp và phát xít Nhật. Ruộng lúa bị ép nhổ đi để trồng đay, trồng thầu dầu phục vụ chiến tranh của Nhật. Thóc gạo bị thu mua cưỡng bức với giá rẻ mạt, thuế má nặng nề, lại thêm thiên tai, mất mùa. Hậu quả là nạn đói Ất Dậu từ cuối năm 1944 đến giữa năm 1945, khiến khoảng hai triệu người chết, nặng nhất ở các tỉnh Bắc Kỳ và bắc Trung Kỳ. Ở nhiều làng quê, người chết đói nằm dọc đường, cả xóm chỉ còn lại vài người sống sót. Nông dân phải ăn củ chuối, rau má, thậm chí bán cả ruộng, bán con để cầm cự.

Chính cái đói ấy đẩy người nông dân đến với cách mạng. Khẩu hiệu "phá kho thóc, giải quyết nạn đói" của Việt Minh đã trở thành lời kêu gọi hành động. Nhiều nơi, nông dân kéo nhau đến phá kho thóc của Nhật, chia gạo cho dân nghèo. Từ tháng 3 đến tháng 8 năm 1945, phong trào Việt Minh lan rộng khắp nông thôn. Họ vừa là người làng, người xóm, vừa là những chiến sĩ tự vệ đầu tiên, mang trong tay gậy tầy, giáo mác, đôi khi chỉ là vài khẩu súng cũ.

Ngày 22/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập ở núi rừng Cao Bằng, gồm 34 người do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Đến tháng 4/1945, các lực lượng vũ trang cách mạng thống nhất thành Việt Nam Giải phóng quân. Những người lính thuở ấy phần lớn là nông dân, thanh niên người Kinh, người Tày, người Nùng, bỏ cuốc cày lên đường. Họ ăn mặc đơn sơ, vũ khí thiếu thốn, nhưng có lòng tin và được nhân dân che chở, nuôi giấu.

Giữa tháng 8/1945, khi Nhật đầu hàng Đồng minh, thời cơ đến. Hội nghị toàn quốc của Đảng và Quốc dân Đại hội ở Tân Trào quyết định Tổng khởi nghĩa. Từ ngày 19/8, cách mạng thành công ở Hà Nội, rồi Huế ngày 23/8 và Sài Gòn ngày 25/8. Trong đoàn người biểu tình, nông dân từ các vùng ngoại thành kéo vào thành phố, cầm cờ đỏ, gậy gộc, hô vang khẩu hiệu đòi độc lập. Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.