TÂY SƠN THẤT HỔ TƯỚNG – KỲ 1: VÕ VĂN DŨNG -VỊ TƯỚNG TRỪ GIAN, DIỆT ÁC

Trong lịch sử phong trào Tây Sơn, bên cạnh ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ còn có nhiều tướng lĩnh tài năng, góp phần tạo nên sức mạnh quân sự của nghĩa quân. Trong đó, bảy vị tướng quê ở vùng đất Bình Định gồm Võ Văn Dũng, Trần Quang Diệu, Võ Đình Tú, Nguyễn Văn Tuyết, Lý Văn Bưu, Lê Văn Hưng và Nguyễn Văn Lộc được dân gian tôn xưng là “Tây Sơn thất hổ tướng”. Mỗi người có những sở trường và chiến công riêng, nhưng đều gắn bó với sự nghiệp của phong trào Tây Sơn. Nổi bật trong số ấy là Võ Văn Dũng, một vị tướng được biết đến với tài võ nghệ, bản lĩnh cầm quân và vai trò quan trọng trong triều đình Tây Sơn.

Từ người thanh niên đất Phú Phong đến bậc cao thủ võ nghệ

Võ Văn Dũng sinh năm Canh Ngọ (1750), quê tại thôn Phú Phong, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn, thuộc vùng đất Bình Định ngày nay. Xuất thân trong một gia đình có điều kiện, ông được học cả văn chương lẫn võ thuật từ khi còn nhỏ, sớm hình thành nền tảng kiến thức và kỹ năng cần thiết của một người theo nghiệp binh.

Đến khoảng hai mươi tuổi, Võ Văn Dũng tìm đến vùng Tuy Hòa, theo học võ với một vị lão sư họ Lương. Theo truyền tụng, dù thời gian học tập không dài, ông đã nhanh chóng nắm vững nhiều kỹ thuật chiến đấu, đặc biệt nổi tiếng với tài sử dụng đao. Võ nghệ của ông được đánh giá cao trong giới võ thuật Bình Định đương thời.

Tương truyền, Nguyễn Nhạc từng hết lời ca ngợi tài dùng đao của Võ Văn Dũng, cho rằng việc đánh bại quân địch nơi núi hiểm còn dễ hơn đối đầu với đường đao của ông. Lời tán thưởng ấy phần nào cho thấy danh tiếng và vị trí của Võ Văn Dũng trong hàng ngũ những võ tướng xuất sắc của Tây Sơn.

Không chỉ giỏi võ, Võ Văn Dũng còn được dân gian khắc họa là người có đầu óc nhạy bén, biết quan sát và tìm ra điểm yếu của đối phương. Một giai thoại tiêu biểu về ông được hai tác giả Quách Tấn và Quách Giao ghi lại trong tác phẩm Võ nhân Bình Định.

Chuyện kể rằng, tại chợ Gò Chàm, phía bắc thành Quy Nhơn, từng xuất hiện một nhà sư đến từ Trung Quốc có khả năng biểu diễn công phu đặc biệt. Người này thường ngồi thiền, vận khí rồi để người khác dùng binh khí chém vào cơ thể mà không hề bị thương. Chứng kiến những màn biểu diễn ấy, dân chúng vô cùng kinh ngạc, cho rằng nhà sư sở hữu võ công phi thường.

Được nhiều người tung hô, nhà sư dần tỏ thái độ kiêu ngạo, xem thường võ nghệ của người bản xứ. Cũng trong thời gian đó, một số vụ xâm hại phụ nữ xảy ra tại các làng xóm trong vùng, khiến người dân bất an. Theo giai thoại, Nguyễn Nhạc nghi ngờ nhà sư có liên quan nên giao Võ Văn Dũng tìm hiểu và xử lý.

Sau một thời gian quan sát, Võ Văn Dũng nhận thấy khả năng chịu đựng đao kiếm của nhà sư có liên quan đến việc tập trung tinh thần và điều hòa khí lực. Ông cho rằng nếu khiến đối phương mất đi sự tĩnh tâm thì công phu ấy sẽ không còn phát huy tác dụng.

Võ Văn Dũng bèn sắp đặt một tình huống nhằm làm phân tán sự chú ý của nhà sư. Khi nhận thấy đối phương không còn giữ được trạng thái bình tĩnh, ông bất ngờ ra đòn và hạ gục người này.

Theo cách lý giải trong câu chuyện dân gian, nhà sư sở dĩ có thể chống chịu binh khí là nhờ khả năng tập trung nội lực. Một khi tâm trí dao động, khí lực phân tán, cơ thể sẽ không còn duy trì được khả năng phòng vệ như trước.

Giai thoại trên mang đậm màu sắc võ hiệp, chưa thể xem là một sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Tuy nhiên, câu chuyện phản ánh hình tượng Võ Văn Dũng trong ký ức dân gian: một võ tướng không chỉ mạnh về kỹ thuật chiến đấu mà còn biết vận dụng trí tuệ, sự quan sát và mưu lược để đối phó với đối thủ.

Vị tướng lập công trên chiến trường và đảm nhận trọng trách ngoại giao

Khi phong trào Tây Sơn phát triển mạnh mẽ, Võ Văn Dũng trở thành một trong những tướng lĩnh quan trọng, tham gia nhiều hoạt động quân sự dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ.

Tên tuổi ông gắn với thời kỳ quân Tây Sơn liên tiếp giành thắng lợi trước các thế lực đối địch. Trong đó, chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785 trước quân Xiêm và chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789 trước quân Thanh là những dấu mốc nổi bật của phong trào.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Thanh đầu xuân Kỷ Dậu năm 1789, Võ Văn Dũng được ghi nhận là một trong những tướng lĩnh tham gia chiến dịch giải phóng Thăng Long. Ông có vai trò trong các hoạt động quân sự tại khu vực Khương Thượng, góp phần vào thắng lợi chung của quân Tây Sơn.

Sau chiến thắng, Võ Văn Dũng tiếp tục được triều đình Quang Trung tin tưởng giao giữ những chức vụ quan trọng, trong đó có nhiệm vụ trấn giữ khu vực Bắc Thành.

Không chỉ có khả năng cầm quân, ông còn được giao tham gia công việc ngoại giao với nhà Thanh. Theo một số tài liệu, năm 1791, Võ Văn Dũng được cử dẫn đầu một phái bộ sang Trung Quốc, thực hiện những nhiệm vụ ngoại giao liên quan đến quan hệ giữa triều Tây Sơn và triều đình Càn Long.

Các câu chuyện lịch sử thường nhắc đến chủ trương của Quang Trung về việc yêu cầu nhà Thanh nhượng đất vùng Lưỡng Quảng và đề nghị kết thông gia với hoàng tộc Thanh. Tuy nhiên, những chi tiết liên quan đến nội dung và kết quả của các yêu cầu này vẫn còn được giới nghiên cứu xem xét, đối chiếu giữa các nguồn tư liệu.

Dù vậy, việc Võ Văn Dũng được giao tham gia những nhiệm vụ đối ngoại quan trọng cho thấy ông không chỉ được đánh giá qua năng lực quân sự mà còn có vị trí đáng kể trong hoạt động chính trị của triều Tây Sơn.

Năm 1792, Hoàng đế Quang Trung đột ngột qua đời, khiến nhiều kế hoạch đang triển khai phải thay đổi. Sự ra đi của vị hoàng đế có tài năng quân sự xuất chúng cũng mở đầu cho một thời kỳ đầy biến động trong nội bộ triều đình.

Biến động triều chính và cuộc đối đầu với Bùi Đắc Tuyên

Sau khi Quang Trung qua đời, Nguyễn Quang Toản lên ngôi khi tuổi đời còn nhỏ, lấy niên hiệu Cảnh Thịnh. Trong hoàn cảnh ấy, quyền lực triều đình dần tập trung vào tay Thái sư Bùi Đắc Tuyên, một nhân vật có ảnh hưởng lớn đối với nhà vua trẻ.

Theo các ghi chép và nhận định trong một số tài liệu lịch sử, Bùi Đắc Tuyên bị nhiều đại thần bất bình vì cách sử dụng quyền lực, việc đưa người thân tín vào những vị trí quan trọng và những quyết định gây chia rẽ trong nội bộ triều đình.

Mâu thuẫn giữa các phe phái ngày càng gay gắt, làm suy yếu sự đoàn kết của hàng ngũ tướng lĩnh Tây Sơn. Trong bối cảnh đó, Võ Văn Dũng trở thành một trong những nhân vật trực tiếp tham gia giải quyết cuộc khủng hoảng quyền lực.

Năm 1795, Bùi Đắc Tuyên điều Ngô Văn Sở ra Bắc Hà thay thế Võ Văn Dũng, đồng thời triệu ông trở về Phú Xuân. Trên đường hồi kinh, Võ Văn Dũng gặp Trần Văn Kỷ, một cựu thần từng được Quang Trung tin dùng nhưng đang bị thất thế và phải chịu cảnh lưu đày.

Theo các tài liệu địa phương, Trần Văn Kỷ đã kể lại những bất ổn trong triều, đồng thời khuyên Võ Văn Dũng hành động để ngăn chặn ảnh hưởng của Bùi Đắc Tuyên.

Sau khi trở về Phú Xuân, Võ Văn Dũng phối hợp với một số tướng lĩnh, trong đó có Phạm Công Hưng và Nguyễn Văn Huấn, tiến hành bắt giữ Bùi Đắc Tuyên cùng những người liên quan.

Cuộc chính biến kết thúc bằng việc Bùi Đắc Tuyên, Bùi Đắc Trụ và Ngô Văn Sở bị xử tử bằng hình thức dìm xuống sông Hương. Đây là một trong những biến cố nghiêm trọng trong nội bộ triều Tây Sơn sau khi Quang Trung qua đời.

Sau sự kiện này, Võ Văn Dũng được phong giữ chức Đại tư đồ. Cùng với Trần Quang Diệu và một số đại thần khác, ông trở thành nhân vật giữ trọng trách trong triều đình Cảnh Thịnh.

Tuy nhiên, cuộc chính biến năm 1795 cũng cho thấy tình trạng chia rẽ ngày càng sâu sắc giữa các phe phái. Việc loại bỏ Bùi Đắc Tuyên không thể giải quyết triệt để những bất ổn chính trị, trong khi lực lượng Nguyễn Ánh ở phía nam tiếp tục lớn mạnh và gia tăng sức ép quân sự đối với Tây Sơn.

Giữ nghĩa với đồng đội giữa những năm tháng suy vong

Những năm cuối thế kỷ XVIII, cuộc chiến giữa Tây Sơn và lực lượng Nguyễn Ánh bước vào giai đoạn quyết liệt. Các địa bàn chiến lược liên tục đổi chủ, khiến triều đình Cảnh Thịnh phải đối mặt với nhiều khó khăn cả về quân sự lẫn chính trị.

Năm 1799, quân Nguyễn tiến đánh Quy Nhơn, uy hiếp thành Hoàng Đế, nơi có ý nghĩa đặc biệt đối với cơ nghiệp Tây Sơn. Trước tình hình đó, Võ Văn Dũng cùng Trần Quang Diệu được giao chỉ huy lực lượng tiến vào phía nam để ứng cứu.

Tuy nhiên, khi quân Tây Sơn tiến đến khu vực Quảng Ngãi, họ gặp sự chống trả quyết liệt của đối phương, buộc phải thay đổi kế hoạch và lui về giữ những địa bàn còn kiểm soát.

Trong lúc chiến sự diễn biến bất lợi, nội bộ triều đình tiếp tục xuất hiện những lời tố cáo và nghi kỵ giữa các tướng lĩnh. Theo giai thoại được lưu truyền, một số người đã tìm cách quy trách nhiệm cho Trần Quang Diệu về việc không kịp giải cứu Quy Nhơn, khiến vua Cảnh Thịnh nghi ngờ lòng trung thành của ông.

Có chuyện kể rằng nhà vua bí mật ra lệnh cho Võ Văn Dũng bắt giết Trần Quang Diệu. Tuy nhiên, Võ Văn Dũng không làm theo mà báo trước cho đồng đội biết, giúp Trần Quang Diệu tránh khỏi nguy hiểm.

Dù chi tiết này cần được kiểm chứng thêm, câu chuyện vẫn được dân gian nhắc đến như một biểu hiện của tình nghĩa giữa những vị tướng từng sát cánh trong nhiều năm chinh chiến.

Trong những năm tiếp theo, Võ Văn Dũng và Trần Quang Diệu tiếp tục tham gia các chiến dịch nhằm giành lại những vùng đất đã mất. Đến năm 1802, quân Tây Sơn chiếm lại được Quy Nhơn, nhưng tình thế chung đã trở nên hết sức bất lợi khi Phú Xuân trước đó rơi vào tay Nguyễn Ánh.

Trước sức ép của quân Nguyễn, lực lượng Tây Sơn phải tìm đường rút ra phía bắc. Những nỗ lực cuối cùng của các tướng lĩnh không thể đảo ngược cục diện chiến tranh. Năm 1802, triều Tây Sơn chấm dứt sau khi Nguyễn Ánh giành được quyền kiểm soát đất nước và lên ngôi Hoàng đế.

Những năm cuối đời và giai thoại về việc khôi phục nhà Tây Sơn

Sau khi triều Tây Sơn thất bại, nhiều tướng lĩnh từng phục vụ dưới thời Quang Trung và Cảnh Thịnh bị quân Nguyễn bắt giữ, xử tử hoặc phải tìm cách lẩn tránh.

Theo một số truyền thuyết địa phương, Võ Văn Dũng từng bị bắt trong quá trình rút quân nhưng sau đó tìm được cơ hội trốn thoát. Ông trở về vùng quê Bình Định, sống ẩn mình tại những làng bản miền núi để tránh sự truy tìm của triều đình mới.

Những câu chuyện lưu truyền còn cho rằng trong thời gian ẩn cư, Võ Văn Dũng vẫn giữ mối liên hệ với một số hậu duệ của Nguyễn Nhạc, trong đó có Nguyễn Văn Đức, Nguyễn Văn Lương và Nguyễn Văn Đẩu. Ông được kể là đã tìm cách tập hợp những người còn trung thành với Tây Sơn, nuôi hy vọng khôi phục cơ nghiệp cũ.

Tuy nhiên, đến năm Minh Mạng thứ 12 (1831), một số hậu duệ của Nguyễn Nhạc bị triều Nguyễn phát hiện và xử tử. Biến cố này được xem là dấu chấm hết đối với những hy vọng phục hồi ảnh hưởng của dòng họ Tây Sơn trong các câu chuyện dân gian.

Theo truyền tụng, Võ Văn Dũng vì đau buồn trước sự việc ấy mà lâm bệnh, qua đời năm Ất Mùi (1835). Dẫu vậy, cuộc đời ông sau năm 1802, đặc biệt là việc trốn thoát, ẩn cư và thời điểm qua đời, vẫn còn những điểm chưa thống nhất giữa các nguồn tư liệu.

Võ Văn Dũng – Dấu ấn của một danh tướng Tây Sơn

Trong số những tướng lĩnh nổi bật của phong trào Tây Sơn, Võ Văn Dũng là nhân vật có cuộc đời gắn với nhiều biến động quan trọng, từ thời kỳ quân Tây Sơn giành những chiến thắng lớn đến giai đoạn triều đình suy yếu và sụp đổ.

Ông được nhắc đến không chỉ với tài sử dụng đao và khả năng cầm quân mà còn qua những nhiệm vụ chính trị, ngoại giao và vai trò trong các cuộc biến động nội bộ triều đình.

Nếu những chiến công thời Quang Trung cho thấy năng lực quân sự của Võ Văn Dũng, thì những sự kiện sau năm 1792 lại phản ánh hoàn cảnh phức tạp mà các tướng lĩnh Tây Sơn phải đối mặt khi triều đình thiếu đi một người lãnh đạo đủ uy tín để duy trì sự đoàn kết.

Các giai thoại về ông, từ câu chuyện đối đầu với nhà sư có võ công kỳ lạ đến việc bảo vệ đồng đội và sống ẩn dật sau khi Tây Sơn thất bại, đã góp phần tạo nên hình tượng một võ tướng mưu trí, trọng nghĩa và gắn bó với cơ nghiệp mà mình từng phụng sự.

Võ Văn Dũng là một trong những nhân vật tiêu biểu của hàng ngũ tướng lĩnh Tây Sơn, người đã góp sức vào những chiến công quân sự và trải qua những biến động chính trị sâu sắc của thời đại. Dù nhiều chi tiết về cuộc đời ông còn cần tiếp tục nghiên cứu, tên tuổi Võ Văn Dũng vẫn gắn liền với truyền thống võ học Bình Định và ký ức lịch sử về một thời kỳ đầy biến động nhưng cũng ghi dấu những chiến thắng quan trọng của dân tộc Việt Nam.