TÊN NGƯỜI Ở LẠI CÙNG NHỮNG NGÔI ĐÌNH
Sau khi cuộc kháng chiến họ Mai kết thúc, tên Mai Kỳ Sơn vẫn được lưu truyền tại các làng ở miền duyên hải Đông Bắc. Những di tích như đình Nhu Kiều, đình Nhu Thượng và các nơi thờ phụng liên quan tới hai chị em Mai Thị Cầu – Mai Kỳ Sơn trở thành chỗ dựa cho ký ức cộng đồng. Khi chiến trường đã đổi khác, những câu chuyện được kể lại trong lễ hội, thần tích và sắc phong. Bạch Đầu Đế không còn xuất hiện trong vai trò người cầm quân, nhưng tiếp tục sống trong cách người dân nhớ về những năm chống quân Đường.
Các tư liệu giới thiệu di tích ở Hải Phòng cho biết tại đình Nhu Kiều còn lưu giữ sắc phong thời vua Khải Định dành cho Mai Kỳ Sơn. Một số tài liệu ghi sắc phong năm 1917 tôn ông là Bạch Đế tôn thần và sắc năm 1924 gia tặng mỹ tự. Những văn bản ấy ra đời cách thời Mai Kỳ Sơn hơn một nghìn năm. Chúng không phải bằng chứng trực tiếp cho từng trận đánh thế kỷ VIII, nhưng là chứng cứ rõ ràng rằng việc thờ phụng ông đã được duy trì và được triều đình thời Nguyễn ghi nhận. Đó là một phần lịch sử khác: lịch sử của ký ức và tín ngưỡng địa phương.
Sắc phong thời Nguyễn là nguồn tư liệu có giá trị đặc biệt đối với lịch sử thờ phụng. Chúng cho biết vào một thời điểm xác định, triều đình đã công nhận danh hiệu của vị thần được cộng đồng thờ cúng. Nhưng sắc phong không thể tự xác nhận mọi chi tiết về cuộc đời người được thờ từ nhiều thế kỷ trước. Khi kể về Mai Kỳ Sơn, cần sử dụng loại nguồn này đúng mục đích: chứng minh sự tiếp nối của ký ức, không phải thay thế cho ghi chép đương thời về chiến trận.
Thần tích thường kể nhiều chi tiết hơn chính sử. Chúng nhắc mái tóc bạc, cuộc hôn nhân với Hoàng Thị Đang, căn cứ Điều Yêu, sự phối hợp cùng Mai Thị Cầu và trận chiến cuối. Mỗi chi tiết góp phần tạo nên chân dung Bạch Đầu Đế trong lòng cộng đồng. Nhưng khi sử dụng để viết truyện lịch sử, cần nhận ra những lớp thông tin khác nhau. Có điều thuộc truyền thống địa phương, có điều có thể đối chiếu qua nhiều nguồn, và có điều chưa thể xác định. Sự phân biệt ấy giúp người đọc hiểu vì sao các tài liệu có thể khác nhau về năm xưng đế hay thứ bậc của ông trong gia đình.
Câu chuyện về Mai Kỳ Sơn cũng nhắc tới số phận của nhiều nhân vật thời Bắc thuộc. Những phong trào chống đô hộ thường được ghi lại rất ngắn trong sử sách, trong khi di tích địa phương lưu giữ nhiều tên người mà chính sử ít nói đến. Nếu chỉ đọc một vài dòng biên niên, người ta có thể bỏ qua sự hiện diện của các căn cứ ở xa trung tâm. Nếu chỉ đọc thần tích mà không đối chiếu, người ta lại dễ coi mọi chi tiết kỳ ảo là sự kiện chắc chắn. Đặt hai loại nguồn cạnh nhau giúp hình dung quá khứ đầy đủ hơn, dù vẫn còn những khoảng trống không thể lấp.
Qua các thời kỳ, làng xã thay đổi, sông ngòi đổi dòng và những ngôi đình có thể được tu sửa. Điều còn lại là mối liên hệ giữa cộng đồng với câu chuyện được truyền lại. Tên Bạch Đầu Đế, Mai Thị Cầu và những địa danh Nhu Kiều, Kiều Thượng được nhắc trong nhiều tư liệu di sản, giúp các thế hệ sau tìm về một phần quá khứ. Nhưng muốn hiểu quá khứ ấy, người đọc phải chấp nhận rằng không phải câu hỏi nào cũng có đáp án chắc chắn.
Ở vùng Nhu Kiều, ký ức về hai chị em họ Mai còn gắn với những sinh hoạt cộng đồng. Đình làng không chỉ là nơi thờ người có công, mà còn là không gian những thế hệ sau gặp nhau và nhắc lại chuyện xưa. Mỗi lần tên Bạch Đầu Đế được đọc lên, người dân lại nối mình với một câu chuyện đã đi qua hơn mười hai thế kỷ. Dù không còn biết chính xác nơi từng dựng lũy hay từng xảy ra một trận đánh, họ vẫn gìn giữ các dấu tích được xem là gắn với cuộc chống quân Đường.
Khi nhìn lại cuộc đời Mai Kỳ Sơn, người đọc thấy một hành trình không giống tiểu sử của những vị vua có triều đình ổn định. Ông được biết nhiều qua thần tích, mang một danh hiệu khác thường và gắn với một cuộc kháng chiến trong thời gian ngắn. Nhưng chính điều ấy làm câu chuyện có sức nặng riêng. Từ người con của Mai Hắc Đế đến Bạch Đầu Đế ở miền Đông Bắc, rồi từ người thủ lĩnh đã hy sinh đến vị thần được thờ trong đình làng, tên Mai Kỳ Sơn đi qua những lớp lịch sử khác nhau. Những ngôi đình còn lại không thể trả lời mọi câu hỏi về ông, nhưng chúng cho thấy cộng đồng đã không để tên ông biến mất.
Mai Kỳ Sơn không để lại một bộ sử triều đại đầy đủ, cũng không có những lời nói được ghi lại trực tiếp. Những gì người đời sau có là các mảnh ghép: gia đình Mai Hắc Đế, căn cứ Điều Yêu, danh hiệu Bạch Đầu Đế, cuộc chống quân Đường và sự thờ phụng tại địa phương. Ghép các mảnh ấy cần sự cẩn trọng. Chính sự cẩn trọng giúp câu chuyện không chỉ là lời ca ngợi, mà trở thành hành trình tìm hiểu một nhân vật của thế kỷ VIII qua những nguồn còn lại.
