“Thà hy sinh, quyết bảo vệ pháo!” – Khoảnh khắc vài giây định mệnh của người anh hùng Tô Vĩnh Diện

Tô Vĩnh Diện sinh năm 1924 tại xã Nông Trường, huyện Nông Cống — nay là huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa — trong một gia đình nghèo. Từ năm tám tuổi, anh đã phải đi ở cho địa chủ, chịu cảnh áp bức suốt mười hai năm ròng. Đó là tuổi thơ không có nhiều lựa chọn, nhưng đã hun đúc trong anh một điều: khi có cơ hội đứng lên, anh sẽ không đứng ngoài cuộc.

Năm 1946, anh tham gia dân quân địa phương. Đến năm 1949, anh xung phong nhập ngũ, chiến đấu qua nhiều vị trí, nhiều đơn vị, luôn được ghi nhận là người gương mẫu, đi đầu trong công việc nặng nhọc. Tháng 5 năm 1953, khi quân đội ta thành lập những đơn vị pháo cao xạ đầu tiên để chuẩn bị cho một trận đánh lớn, Tô Vĩnh Diện được điều về làm tiểu đội trưởng pháo cao xạ 37mm thuộc Đại đội 827, Tiểu đoàn 394, Trung đoàn 367 — bước ngoặt đưa anh đến với chiến dịch sẽ làm nên tên tuổi mình.

Hành trình kéo những khẩu pháo nặng hàng tấn vượt hơn một nghìn cây số rừng núi để vào vị trí tập kết Điện Biên Phủ là một trong những chương gian khổ nhất của chiến dịch. Không có xe kéo, chỉ có sức người và dây thừng, vượt dốc cao, vực sâu, dưới hỏa lực rình rập của máy bay địch. Trong suốt hành trình đó, Tô Vĩnh Diện luôn nhận phần việc nguy hiểm nhất, động viên đồng đội từng chặng đường.

Sau khi Bộ Chỉ huy chiến dịch quyết định chuyển từ phương án "đánh nhanh, thắng nhanh" sang "đánh chắc, tiến chắc", đơn vị anh nhận lệnh kéo pháo ra khỏi trận địa cũ. Đêm ấy, đoàn kéo pháo đến một con dốc hẹp và cong gần bản Chuối. Tô Vĩnh Diện cùng một pháo thủ xung phong điều khiển càng pháo. Giữa chừng, dây tời chính bị đứt — do đạn pháo địch bắn tới, theo một số tư liệu. Khẩu pháo lao nhanh xuống dốc; một pháo thủ khác bị hất văng xuống suối. Trong khoảnh khắc sinh tử ấy, Tô Vĩnh Diện hô lớn với đồng đội: "Thà hy sinh, quyết bảo vệ pháo!", rồi buông tay lái, lao thân mình ra chặn khẩu pháo lại. Khẩu pháo dừng lại, mắc nghiêng vào sườn núi. Anh thì không qua khỏi.

Sự hy sinh của Tô Vĩnh Diện được ghi nhận ngay tại mặt trận bằng Huân chương Chiến công hạng Nhất, sau này anh được truy tặng Huân chương Quân công hạng Nhì và danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Hài cốt anh hiện được an táng tại nghĩa trang liệt sĩ Đồi A1, thành phố Điện Biên — một trong bốn ngôi mộ duy nhất trong nghĩa trang ấy được khắc đầy đủ họ tên.

Hơn bảy mươi năm đã qua, con dốc năm xưa vẫn còn đó, và câu chuyện về người khẩu đội trưởng buông tay lái để giữ lại một khẩu pháo vẫn được kể lại — không phải như một biểu tượng xa vời, mà như một lời nhắc: có những lựa chọn chỉ diễn ra trong vài giây, nhưng đủ để định nghĩa cả một đời người.