Thái phó Trần Quang Diệu: Bản hùng ca trung nghĩa và nhân đức của triều Tây Sơn

Mối duyên kỳ ngộ và chí lớn buổi đầu

Trần Quang Diệu sinh năm 1746 dưới cái tên khai sinh là Trần Văn Đạt, tại làng An Hải, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng). Là con trai trong một gia đình giàu truyền thống, ngay từ thuở niên thiếu, ông đã nổi tiếng là người giỏi võ nghệ. Theo những giai thoại lịch sử, trong một lần đi săn trên núi Kim Sơn ở Hoài Ân, ông tình cờ gặp gỡ kỳ nhân Diệp Đình Tòng. Dưới sự truyền dạy nghiêm cẩn của vị thầy này, Trần Quang Diệu đã khổ luyện thành công tuyệt kỹ đại đao. Sau khi thầy mất, ông băng rừng lội suối tìm đến Vĩnh Thạnh để kết giao cùng Nguyễn Nhạc – một người đàn ông có chí hướng lớn đang nuôi mộng khởi nghĩa.

Vào năm 1771, trên đường tìm đến thủ lĩnh Nguyễn Nhạc, Trần Quang Diệu bất ngờ bị một con cọp dữ tấn công. Giữa lúc ông đang bị thương nặng và kiệt sức, nữ kiệt Bùi Thị Xuân tình cờ đi ngang qua đã dũng cảm xông vào đánh đuổi mãnh thú, cứu sống mạng ông. Cuộc gặp gỡ định mệnh ấy không chỉ se duyên cho hai tâm hồn nghĩa hiệp dưới sự chủ hôn của Nguyễn Nhạc, mà còn mở đầu cho một hành trình đầy oanh liệt của cặp vợ chồng danh tướng dưới ngọn cờ Tây Sơn.

Đông chinh tây thảo, dẹp loạn biên cương

Ngay từ những ngày đầu gia nhập phong trào Tây Sơn, Trần Quang Diệu đã chứng tỏ là một dũng tướng mưu lược. Ông liên tiếp lập đại công, đặc biệt là trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785, nơi ông cùng vợ điều khiển bộ binh phối hợp nhịp nhàng với thủy quân đánh tan hàng vạn quân Xiêm La. Trong đại thắng Kỷ Dậu năm 1789, ông nằm trong đạo trung quân dưới sự chỉ huy trực tiếp của hoàng đế Quang Trung. Sau chiến thắng, ông được giao trọng trách làm Đốc trấn Nghệ An, vừa lo việc trấn thủ biên cương, vừa giám sát quá trình xây dựng thành Phượng Hoàng Trung Đô.

Tài thao lược của Trần Quang Diệu còn vươn xa ngoài bờ cõi. Năm 1791, trước sự khiêu khích của các thế lực liên minh chống đối, vua Quang Trung phong ông làm Đại Tổng quản, dẫn vạn quân dẹp loạn ở Trấn Ninh, Trịnh Cao, Quỳ Hợp và tiến thẳng sang Vạn Tượng. Bằng những chiến thắng dòn dã, ông truy kích quân đối phương đến sát biên giới Xiêm La. Không chỉ dẹp yên biên cảnh, ông còn cho khai thông con đường huyết mạch nối miền Tây Nghệ An xuống vùng biên giới ba nước Việt - Vạn Tượng - Xiêm, đập tan mọi mưu đồ liên kết phá hoại. Giữa lúc sự nghiệp đang đỉnh cao, hoàng đế Quang Trung đột ngột băng hà vào năm 1792. Trước khi mất, nhà vua vẫn đau đáu gọi ông vào Phú Xuân để bàn thảo việc dời đô.

Cột trụ trung kiên giữa lòng triều biến

Dưới triều vua trẻ Cảnh Thịnh, Trần Quang Diệu được phong làm Thái phó. Đây cũng là thời kỳ thử thách lòng trung thành và ý chí của ông khi triều đình Tây Sơn bắt đầu suy yếu, đầy rẫy dèm pha. Năm 1795, trước cuộc triều biến đẫm máu tại Phú Xuân do phe cánh phe phái gây ra, Trần Quang Diệu phải vội vàng thu quân từ Diên Khánh về cứu vãn đại cục. Ông đóng quân ở bờ Nam sông Hương đối lũy với Đại Tư đồ Vũ Văn Dũng. Nhờ sự khuyên giải khôn khéo của vua, mâu thuẫn mới được dẹp yên, và bốn vị đại thần bao gồm ông cùng Vũ Văn Dũng trở thành "Tứ trụ" nâng đỡ triều đình.

Mối quan hệ giữa ông và Võ Văn Dũng càng trở nên khăng khít sau trận đánh giải vây Quy Nhơn. Khi Vũ Văn Dũng bại trận ở Chung Xá, chính Trần Quang Diệu đã kịp thời ứng cứu thoát nạn và giấu nhẹm lỗi lầm cho bạn. Cảm kích trước tấm lòng của ông, Võ Văn Dũng đã kết nghĩa sinh tử với Trần Quang Diệu. Khi những kẻ dèm pha trong triều gửi mật thư sai Vũ Văn Dũng giết Diệu tại Quảng Nam, Dũng đã đưa thư cho Diệu xem. Thái phó lập tức dẫn quân về triều để làm rõ trắng đen. Nhờ sự can thiệp của nữ tướng Bùi Thị Xuân, nhà vua phải bắt giao kẻ mật tấu, sóng gió mới tạm thời yên lặng.

Tấm lòng nhân đức của vị đại trượng phu

Đỉnh cao nhân cách của Thái phó Trần Quang Diệu được thể hiện rõ nét nhất trong cuộc vây hãm thành Quy Nhơn (Bình Định) kéo dài từ năm 1800. Khi quân Tây Sơn bao vây ngặt nghèo khiến lương thực trong thành cạn kiệt, chủ tướng nhà Nguyễn là Võ Tánh đã gửi cho Trần Quang Diệu một bức thư tuyệt mệnh với lời khẩn cầu: "Phận sự ta làm chủ tướng, thì đành liều chết ở dưới cờ. Còn các tướng sĩ không có tội gì, không nên giết hại". Võ Tánh sau đó tự thiêu, còn Hiệp trấn Ngô Tùng Châu uống độc dược tự vẫn.

Cảm kích sâu sắc trước khí tiết trung liệt của đối phương, ngay khi hạ được thành vào năm 1801, Trần Quang Diệu đã ra lệnh tổ chức lễ liệm táng vô cùng chu đáo cho hai vị tướng. Đồng thời, ông thực hiện đúng lời hứa, phóng thích toàn bộ hàng binh và tướng sĩ nhà Nguyễn mà không hề giết hại một ai. Nghĩa cử cao đẹp này đã khắc họa chân dung một danh tướng Tây Sơn không chỉ giỏi binh đao mà còn ngời sáng lòng nhân ái.

Khúc vĩ thanh bi tráng

Thế nước đã cạn, tháng 3 năm 1802, nhận được tin Phú Xuân thất thủ và quân Tây Sơn bại trận ở Trấn Ninh, Trần Quang Diệu cùng Vũ Văn Dũng buộc phải bỏ thành Quy Nhơn, dẫn quân đi đường thượng đạo qua Lào ra Bắc hội quân. Thế nhưng khi đến đất Hương Sơn, Nghệ An thì thành trì cũng đã mất, binh sĩ dần tan rã. Vợ chồng ông cùng con gái nhỏ bị quân Nguyễn bắt sống tại Thanh Chương.

Nguyễn Phúc Ánh (bấy giờ đã lên ngôi hiệu Gia Long) kính nể tài năng nên nhiều lần dụ hàng ông. Thế nhưng, Thái phó Trần Quang Diệu đã khẳng khái đáp lại bằng những lời vang vọng ngàn thu:

“Trung thần không thờ hai vua, nay tôi bị bắt thì chỉ có tội chết. Nếu nhà vua mới rộng lượng tha cho, như trước đây tôi đã tha cho các tướng ở Quy Nhơn thì tôi sẽ về ở nơi thôn dã, cày ruộng, nộp thuế như người thường dân, chứ nhận chức quan của triều đại mới thì không phải là trượng phu.”

Không thể khuất phục được ý chí sắt đá của người anh hùng, triều đại mới đã kết án tử hình ông cùng toàn thể gia quyến vào tháng 7 năm 1802. Sự hy sinh của gia đình ông vô cùng thảm khốc, nhưng khí phách hiên ngang, trung nghĩa và tấm lòng nhân hậu của Thái phó Trần Quang Diệu vẫn mãi mãi là một ngôi sao sáng, lưu truyền trong trái tim của các thế hệ người dân Việt Nam.