Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí: Mãnh tướng khai quốc kiệt xuất đời Lê
Sinh năm 1397 tại làng Thượng Xá (nay thuộc xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An), Nguyễn Xí mồ côi cha mẹ từ sớm. Năm 9 tuổi, ông cùng anh trai theo về làm gia thần cho Bình Định Vương Lê Lợi. Lớn lên trong ngọn lửa khởi nghĩa Lam Sơn, ông nhanh chóng tỏ ra là một tài năng quân sự bẩm sinh, được Lê Lợi nhận làm con nuôi và tin tưởng giao chỉ hữu quân — lực lượng thiết giáp và tượng binh tinh nhuệ.
Trong suốt 10 năm kháng chiến chống quân Minh (1418 – 1428), Nguyễn Xí tham gia hàng chục trận đánh lớn nhỏ và lập nhiều chiến công hiển hách. Tên tuổi của ông gắn liền với thắng lợi quyết định tại trận Tốt Động – Chúc Động (12/1426), nơi ông cùng các tướng sĩ lập trận địa phục kích, tiêu diệt hàng vạn quân địch, thừa thắng vây hãm thành Đông Quan. Sau khi cuộc kháng chiến thành công, ông đứng hàng thứ năm trong số những công thần khai quốc được phong thưởng cao nhất và được ban quốc họ Lê.
Không chỉ là một danh tướng trên chiến trường, Nguyễn Xí còn là một trụ cột đại thần tài ba, trải qua 4 đời vua Lê (Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, Lê Thánh Tông). Năm 1460, trước sự hoành hành của phe phái phản loạn Đỗ Bí, Lê Ngân và sự tiếm quyền của Lê Nghi Dân, Nguyễn Xí đã đứng ra chủ trì cuộc biến pháp chính trị, lật đổ phe phản nghịch, đưa hoàng tử Lê Tư Thành lên ngôi (tức vua Lê Thánh Tông) — mở ra thời kỳ phát triển thịnh vượng nhất của Đại Việt.
Khi ông qua đời vào năm 1465, vua Lê Thánh Tông bỏ triều 3 ngày để chịu tang, truy tặng ông chức Thái sư, phong làm Cương Quốc công. Cuộc đời Nguyễn Xí là bản hùng ca về lòng trung trinh, tài trí và sự tận tụy trọn đời vì sự nghiệp độc lập, trường tồn của dân tộc Việt Nam.
