Thái tổ Mạc Đăng Dung và sự nghiệp sáng lập triều Mạc
Mạc Đăng Dung (1483 – 1541) là vị vua sáng lập triều đại nhà Mạc trong lịch sử Việt Nam, một nhân vật kiệt xuất với cuộc đời đầy biến động và dấu ấn chính trị sâu sắc. Xuất thân từ một đô vật nghèo vùng ven biển Hải Phòng, ông tiến thân qua con đường võ cử dưới thời Lê Sơ rồi từng bước thăng tiến nhờ tài thao lược, trở thành bậc quyền thần nắm giữ vận mệnh triều chính. Trước sự suy tàn và hoảng loạn của vương triều nhà Lê đầu thế kỷ XVI, ông đã lập nên nhà Mạc năm 1527, mở ra một giai đoạn phát triển mới về kinh tế, giáo dục và giao thương đường biển cho vùng đất Bắc Bộ, đồng thời để lại nhiều suy ngẫm cho hậu thế về thuật trị quốc.
Từ người đánh cá đất Nghi Dương đến võ tướng triều Lê
Mạc Đăng Dung sinh ra tại làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương (nay thuộc huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng). Thừa hưởng thể chất vạm vỡ và sức mạnh phi thường, ông từng sống bằng nghề đánh cá trước khi tham dự kỳ thi tuyển võ sĩ dưới thời vua Lê Uy Mục.
Đỗ Đô lực sĩ (Trạng nguyên Võ), ông bước chân vào chốn quan trường với chức Đô chỉ huy sứ. Giữa lúc triều đình Lê Sơ rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng với những cuộc tranh giành phe phái và bạo loạn khắp nơi, Mạc Đăng Dung thể hiện bản lĩnh cầm quân xuất chúng. Ông liên tiếp dập tắt các cuộc nổi dậy của Trần Cảo, Lê Hy, giữ vững sự ổn định cho vùng kinh đô, từng bước được thăng đến chức An Hưng vương, Thái sư, nắm toàn bộ binh quyền trong tay.
Bước ngoặt chuyển giao vương triều và chính sách trị quốc
Năm 1527, trước sự sụp đổ không thể đảo ngược của vương triều Lê Sơ, Mạc Đăng Dung nhận sự nhường ngôi từ vua Lê Cung Hoàng, lên ngôi Hoàng đế, mở ra vương triều Mạc. Ông chọn Cổ Trai làm Dương Kinh – kinh đô thứ hai bên cạnh Thăng Long, phát triển mạnh mẽ giao thương hàng hải và kinh tế tiểu thủ công nghiệp.
Dưới sự cai trị của ông và các đời vua Mạc tiếp theo, tinh thần tự do sáng tạo trong văn hóa, nghệ thuật gốm sứ và giáo dục khoa cử được khuyến khích mạnh mẽ. Nhiều sĩ phu uyên bác như Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm đã tìm thấy không gian phát triển tài năng under triều Mạc. Nhằm tránh cuộc chiến tranh tàn khốc với nhà Minh ở phương Bắc, ông chấp nhận những nhượng bộ ngoại giao nhẫn nại, giữ cho cõi Bắc được bình yên trong nhiều thập kỷ.
Khí tiết ngàn năm và dấu ấn Dương Kinh
Năm 1529, Mạc Đăng Dung nhường ngôi cho con trai Mạc Đăng Doanh, trở thành Thái thượng hoàng và lui về Dương Kinh điều hành đất nước. Ông trút hơi thở cuối cùng vào năm 1541, hưởng thọ 58 tuổi.
Sự nghiệp của Mạc Đăng Dung được ghi chép kỹ lưỡng trong Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Dù chịu nhiều đánh giá khắt khe từ quan điểm phong kiến truyền thống, lịch sử hiện đại ngày nay nhìn nhận ông như một nhà chính trị – quân sự bản lĩnh, người đã kịp thời lập lại trật tự xã hội, mở đường cho sự hưng thịnh của vùng đất ven biển Đông Bắc Đại Việt thế kỷ XVI.
