Thái tử Đảng - Nguyễn Chí Vịnh

Người ta có thể sinh ra trong một gia đình bình thường và phải mất rất nhiều năm mới khiến người khác nhớ đến tên mình. Nhưng cũng có những người vừa cất tiếng khóc chào đời, cái tên của họ đã đứng cạnh một cái tên quá lớn. Nguyễn Chí Vịnh thuộc về trường hợp thứ hai. Ông là con trai Đại tướng Nguyễn Chí Thanh — vị tướng nổi tiếng với tài thao lược, với những năm tháng chỉ huy quân đội trong kháng chiến chống Mỹ và với hình ảnh một người cộng sản quyết đoán, sâu sát chiến trường. Bởi vậy, trước khi Nguyễn Chí Vịnh kịp trở thành một người lính, ông đã mang trên mình một di sản mà người khác có thể cả đời mơ ước. Nhưng di sản ấy cũng đồng thời là một sức nặng. Bởi khi cha mình đã trở thành một phần của lịch sử, người con rất khó được nhìn như một con người hoàn toàn độc lập. Mọi thành công dễ bị quy về gia đình. Mọi thất bại lại càng dễ trở thành một dấu hỏi lớn. Và đó có lẽ là thử thách đầu tiên của Nguyễn Chí Vịnh: làm thế nào để sống dưới một cái tên quá lớn mà không trở thành cái bóng của chính cái tên ấy?

Biệt danh “Thái tử Đảng” vì thế xuất hiện và tồn tại như một cách nhìn đầy định kiến về xuất thân của ông. Nhưng lịch sử của một con người không thể được giải thích chỉ bằng nơi anh ta sinh ra. Một gia đình có thể mở ra một cánh cửa, nhưng không thể thay một người bước qua cánh cửa ấy. Một cái họ có thể khiến người khác chú ý, nhưng không thể tự mình hoàn thành một nhiệm vụ. Và đặc biệt trong quân đội, nơi cấp bậc, chức vụ và uy tín cuối cùng vẫn phải được chứng minh bằng năng lực và thời gian, cái bóng của người cha vừa là lợi thế vừa là phép thử. Nếu Nguyễn Chí Vịnh chỉ sống bằng di sản của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, có lẽ người ta sẽ chỉ nhớ ông như “con trai của một vị tướng”. Nhưng điều đáng để nhìn lại là ông đã chọn bước vào quân đội và đi một con đường riêng.

Con đường ấy không phải con đường của những sân khấu hào nhoáng. Nguyễn Chí Vịnh gắn bó với lĩnh vực tình báo quân sự — một lĩnh vực mà phần lớn chiến công lại nằm trong những điều không thể kể ra. Nếu người lính ngoài chiến trường có thể được nhìn thấy khi nổ súng, thì người làm tình báo đôi khi phải làm công việc ngược lại: biết thật nhiều nhưng nói thật ít; nhìn thấy nguy hiểm trước khi nó xuất hiện; thu thập những thông tin mà người khác không biết mình đang bị theo dõi; và đôi khi phải chấp nhận rằng thành quả của mình sẽ không bao giờ được gọi tên công khai. Chính đặc thù ấy khiến hình ảnh Nguyễn Chí Vịnh trở nên khác biệt. Ông không phải mẫu vị tướng chỉ được định hình bởi những trận đánh nhìn thấy được. Một phần quan trọng trong sự nghiệp của ông nằm ở những khoảng tối của chiến lược — nơi thông tin có thể quyết định cách một quốc gia nhìn nhận một mối đe dọa.

Tôi cho rằng đây cũng là điểm cần thiết để nhìn lại biệt danh “Thái tử Đảng”. Bởi nếu chỉ dùng một nhãn gọi để giải thích cả một con người, chúng ta đã biến lịch sử thành một câu chuyện quá đơn giản. Xuất thân là một sự thật. Nhưng xuất thân không phải toàn bộ sự thật. Nguyễn Chí Vịnh sinh ra trong một gia đình đặc biệt, đó là điều không thể phủ nhận. Nhưng một người có xuất thân đặc biệt vẫn phải đối diện với những thử thách của thời đại mình. Ông bước vào quân đội trong một giai đoạn đất nước đã thống nhất nhưng chưa có nghĩa là mọi thách thức đã kết thúc. Chiến tranh biên giới, những biến động an ninh khu vực, sự thay đổi của môi trường quốc tế và yêu cầu bảo vệ chủ quyền trong một thế giới ngày càng phức tạp đặt quân đội trước những bài toán hoàn toàn khác so với thời cha ông ông.

Nếu thế hệ Nguyễn Chí Thanh chiến đấu trong một cuộc chiến mà chiến tuyến phần nào có thể nhìn thấy, thì thế hệ Nguyễn Chí Vịnh phải đối diện với một thế giới mà chiến tuyến ngày càng mờ. Một cuộc chiến có thể không bắt đầu bằng tiếng súng. Một mối đe dọa có thể xuất hiện từ thông tin, công nghệ, ngoại giao, kinh tế hay sự thay đổi cán cân quyền lực. Chính trong hoàn cảnh ấy, công tác tình báo và đối ngoại quốc phòng trở nên đặc biệt quan trọng. Và Nguyễn Chí Vịnh dần chuyển từ một người làm công tác tình báo sang một gương mặt quan trọng trong lĩnh vực đối ngoại quốc phòng Việt Nam.

Đó là một bước chuyển rất đáng chú ý. Bởi người lính quen với việc nhận diện đối phương, còn nhà ngoại giao phải học cách đối thoại với đối phương. Người lính có thể xác định đâu là mục tiêu, nhưng nhà ngoại giao phải hiểu vì sao đối phương hành động như vậy, họ muốn gì, họ sợ điều gì và đâu là giới hạn mà cả hai bên có thể chấp nhận. Một bên cần sự cảnh giác; một bên cần sự mềm dẻo. Một bên nhìn vào nguy cơ; một bên tìm kiếm cơ hội. Và Nguyễn Chí Vịnh phải hoạt động ở cả hai thế giới ấy.

Có lẽ chính vì vậy, những năm tháng ông làm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, phụ trách lĩnh vực đối ngoại quốc phòng, cho thấy một Nguyễn Chí Vịnh khác với hình dung thông thường về một vị tướng. Ông xuất hiện trong những cuộc gặp với các quan chức quốc phòng nước ngoài, trong các diễn đàn an ninh, trong những cuộc đối thoại về chiến lược và hợp tác quân sự. Ở đó, vũ khí không phải là thứ duy nhất quyết định sức mạnh. Một câu nói thiếu tỉnh táo có thể gây ra hiểu lầm; một lập trường quá cứng có thể đóng lại cánh cửa đối thoại; nhưng một sự nhượng bộ sai chỗ cũng có thể ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia. Đối ngoại quốc phòng vì thế đòi hỏi một thứ bản lĩnh rất khác: biết khi nào phải nói, biết khi nào phải im lặng, và quan trọng nhất là biết điều gì không thể đem ra mặc cả.

Nhìn Nguyễn Chí Vịnh ở phương diện ấy, tôi bắt đầu hiểu vì sao con đường của ông không thể chỉ được kể bằng những chức vụ. Chức vụ cho chúng ta biết ông đứng ở đâu trong bộ máy; nhưng cách ông ứng xử trong những vấn đề quốc phòng mới cho thấy ông là người như thế nào. Ông từng nhiều lần nhấn mạnh quan điểm Việt Nam phải giữ độc lập, tự chủ, đồng thời mở rộng quan hệ quốc phòng với các nước trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau. Đó là một tư duy phù hợp với vị trí của một quốc gia nhỏ trong một môi trường địa chính trị phức tạp: không tự cô lập, nhưng cũng không để mình trở thành công cụ trong cạnh tranh của các nước lớn.

Và ở đây, tôi lại trở về với cái tên “Thái tử Đảng”. Có một sự trớ trêu thú vị: người ta dùng cái tên ấy để nói về xuất thân của ông, nhưng sự nghiệp của ông lại đặt ông vào những bài toán mà không một cái họ nào có thể giải quyết thay. Khi ngồi trước đại diện các quốc gia khác, ông không thể nói rằng mình là con của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh để thuyết phục họ. Khi đối diện với những vấn đề an ninh phức tạp, ông cũng không thể mang di sản của cha ra làm lá chắn. Những gì ông nói phải đứng được bằng chính lập luận của nó. Những gì ông quyết định phải chịu trách nhiệm trước chính thời đại của ông.

Có lẽ đó là bi kịch và cũng là đặc ân của những người sinh ra trong những gia đình quá nổi tiếng: họ không bao giờ thực sự được phép bắt đầu từ con số không. Nhưng họ cũng không dễ dàng được nhìn nhận như những người bình thường. Mỗi bước tiến đều bị soi dưới cái bóng của thế hệ trước. Nguyễn Chí Vịnh có thể đã được trao cho một điểm xuất phát mà nhiều người không có, nhưng để biến điểm xuất phát ấy thành một sự nghiệp, ông vẫn phải đi qua hàng chục năm quân ngũ, chiến trường, tình báo và ngoại giao quốc phòng.

Tôi không nghĩ cần phải thần tượng hóa Nguyễn Chí Vịnh để thấy câu chuyện ấy đáng suy ngẫm. Một nhân vật lịch sử đương đại càng không nên được viết như một pho tượng không có góc cạnh. Điều đáng quan tâm chính là con người phía sau những chức danh, những tranh luận và cả những biệt danh mà người đời đặt lên ông. Bởi lịch sử không chỉ cần những nhân vật hoàn hảo; lịch sử cần những con người thật, sống trong những hoàn cảnh thật, đưa ra những lựa chọn thật và chịu trách nhiệm về những lựa chọn ấy.

Nguyễn Chí Vịnh cũng vậy. Điều khiến ông đáng được nhìn lại không phải chỉ là việc ông là con của một Đại tướng, cũng không phải chỉ bởi ông từng giữ những vị trí quan trọng trong quân đội. Điều đáng nói hơn là ông thuộc về một thế hệ quân nhân bước ra từ chiến tranh nhưng phải học cách bảo vệ đất nước trong một thế giới sau chiến tranh — một thế giới mà sức mạnh quân sự vẫn quan trọng nhưng không còn là ngôn ngữ duy nhất của quan hệ quốc tế.

Nếu Đại tướng Nguyễn Chí Thanh là hình ảnh của một thế hệ tướng lĩnh trưởng thành trong những cuộc chiến tranh giải phóng, thì Nguyễn Chí Vịnh lại là hình ảnh của một thế hệ phải học cách giữ nước bằng cả tư duy chiến lược và khả năng đối thoại. Cha ông từng đứng trên những chiến trường mà đường biên giữa ta và địch được xác định bằng tiếng súng. Người con bước vào những căn phòng mà đường biên ấy nằm trong những bản đồ chiến lược, những hiệp định, những mối quan hệ và những tính toán địa chính trị.

Hai thế hệ.

Hai kiểu chiến trường.

Nhưng cùng một câu hỏi: làm thế nào để bảo vệ lợi ích của đất nước trong một thế giới luôn thay đổi?

Và có lẽ, đó mới là điều đáng nhớ nhất khi nhìn lại Nguyễn Chí Vịnh. Không phải “Thái tử Đảng”. Không phải “con trai Đại tướng Nguyễn Chí Thanh”. Những cái tên ấy chỉ nói về nơi ông bắt đầu. Điều quan trọng hơn là ông đã đi được bao xa khỏi cái bóng ấy.

Bởi cuối cùng, một người không thể lựa chọn gia đình mình sinh ra. Nhưng họ có thể lựa chọn cách sống với di sản mà mình được trao.

Nguyễn Chí Vịnh đã được sinh ra bên cạnh một cái tên lớn.

Cả đời ông phải chứng minh rằng mình không chỉ là người mang cái tên ấy.

Và có lẽ, đó chính là cuộc chiến thầm lặng nhất của một người bước ra từ cái bóng của một vị tướng.