Thái úy Phúc Quốc công Lê Lai - Đệ nhất Khai quốc công thần triều Lê.
Lê Lai không rõ năm sinh chỉ biết ông mất năm 1418, Danh tướng trung dũng trong cuộc Khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh (Trung Quốc). Có sách chép là Nguyễn Thân, sau theo phò Lê Lợi, đổi tên là Lê Lai.
Các tướng đều không ai dám hưởng ứng. Riêng Lê Lai đứng dậy nói: “Tôi xin đi. Sau này lấy được nước thì nghĩ đến công lao của tôi, khiến cho con cháu đời đời được nhờ ơn nước, đó là nguyện vọng của tôi”.
Bình Định Vương Lê Lợi rất thương cảm. Lê Lai nói giọng quả quyết: “Bây giờ tình hình nguy khốn thế này, nếu người giữ mảnh đất nguy hiểm, vua tôi đều bị tiêu diệt, sợ sẽ vô ích. Nếu theo kế này, may ra có thể thoát được. Kẻ Trung thần chết vì nước nào có tiếc gì”.
Nhà vua vái trời mà khấn rằng: “Lê Lai có công đổi áo, sau này tôi và con cháu tôi, cùng con cháu các tướng tá công thần, nếu không nhớ đến công lao ấy, thì xin cho cung điện biến thành rừng núi, ấn báu thành cục đồng, gươm thần biến thành dao cùn”.
Lê Lai bèn dẫn hai con voi chiến và 500 quân, sắp xếp nghi trượng chỉnh tề, chính mình đem quân và voi hướng ra phía địch khiêu chiến. Giặc đốc hết quân ra đánh, ông cưỡi ngựa tốt, xông thẳng vào giữa trận, hô to lên rằng: “Chúa Lam Sơn chính là ta đây”. Nói rồi đánh giết được rất nhiều quân giặc. Khi đã kiệt sức, ông bị địch bắt, xử cực hình. Nghĩ rằng đã giết được Lê Lợi, giặc liền lui quân về thành Tây Đô. Nhờ đó quân Lam Sơn mới bảo vệ được người lãnh tụ tối cao của mình, có thời cơ nghỉ binh, nuôi chứa nhuệ khí để có thể trăm trận trăm thắng và thu phục được đất nước. Bình Định Vương Lê Lợi cảm động vì lòng trung nghĩa của ông, trước hết sai người ngầm đi tìm di hài ông, đem về mai táng ở Lam Sơn. Năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), sau khi lên ngôi vua, Lê Thái Tổ đã truy tặng Lê Lai là Đệ nhất Khai quốc công thần, phong là “Sùng trung Đồng đức hiệp mưu bảo chính Lũng Nhai công thần”, hàm Thiếu uý, thuỵ là Toàn Nghĩa. Tháng 12 năm 1429, nhà vua sai Nguyễn Trãi, viết hai bản lời thề ước trước và lời thề nhớ công của Lê Lai, để vào trong hòm vàng, lại truy phong cho ông làm Thái úy. Đến đời Nhân Tông, năm Quý Hợi 1443, truy tặng là Bình Chương quân quốc trọng sự, ban cho Kim ngư, ấn vàng (kim phù) tước Huyện Thượng Hầu. Đầu niên hiệu Hồng Đức (1470), tặng là Diên Phúc hầu, đến năm thứ 15 (1484), truy tặng là Thái uý Phúc Quốc công, về sau gia phong là Trung Túc vương.
Đến đời nhà Nguyễn, Gia Long liệt kê Lê Lai vào hàng Khai quốc công thần Đệ nhất triều Lê, cho tìm con cháu ông coi giữ đền thờ.
