Thân Nhân Trung: Tư tưởng và giá trị bền vững của tinh thần hiếu học

Thân Nhân Trung tên chữ Hậu Phủ, sinh năm 1419 tại thôn Yên Ninh (xã Yên Ninh, huyện Yên Dũng, châu Lạng - nay là phường Nếnh, Bắc Ninh). Cuộc đời ông gắn bó mật thiết với khoa cử và giáo dục. Mãi đến năm 1469 khi đã ngoài 50 tuổi ông mới tham gia thi Hội khoa thi Kỷ Sửu. Kỳ thi này có hàng nghìn sĩ tử từ khắp nơi tham dự, nhưng chỉ 22 người đỗ đạt. Ông xuất sắc đỗ Hội Nguyên, tức đỗ đầu kỳ thi Hội và tiếp tục là đồng Tiến sĩ xuất thân trong kỳ thi Đình. Sau khi vinh quy bái tổ, vua Lê Thánh Tông trọng dụng tài năng của ông. Thân Nhân Trung lần lượt giữ nhiều chức vụ cao trong bộ máy giáo dục và chính quyền trung ương: ông là Hàn lâm viện Thị độc (cơ quan soạn thảo chiếu, chế, tấu), sau đó thăng làm Hàn lâm viện Thừa chỉ kiêm Đông các Đại học sĩ, rồi kiêm chức Tế tửu Quốc Tử Giám (hiệu trưởng Quốc Tử Giám thời bấy giờ). Đến những năm cuối đời, ông còn được giao giữ chức Thượng thư Bộ Lễ, Bộ Lại và Nhập nội phụ chính - quan chức chỉ sau Tể tướng, thường được tham gia bàn việc triều chính mật. Với tấm lòng tận tụy và liêm khiết, ông luôn được vua Lê Thánh Tông tin tưởng, đánh giá cao. Thân Nhân Trung mất tại quê nhà năm 1499, để lại sự tiếc thương cho triều đình và nhân dân đất Việt.

Trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, hiếm có một mệnh đề nào vừa ngắn gọn, vừa hàm súc, vừa có sức sống lâu dài như câu nói của Tiến sĩ Thân Nhân Trung:
“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Không chỉ là lời tổng kết sâu sắc về quy luật hưng - suy của đất nước, tư tưởng ấy còn thể hiện một triết lý quản trị quốc gia tiến bộ: lấy con người đặc biệt là người có tài, có đức làm trung tâm của mọi chính sách phát triển.

Trong bối cảnh thế kỷ XV, khi nhà nước phong kiến Đại Việt đang bước vào giai đoạn cường thịnh dưới triều Lê Thánh Tông, Thân Nhân Trung đã nhìn xa hơn lợi ích trước mắt, khẳng định rằng sức mạnh quốc gia không chỉ nằm ở quân đội, của cải hay lãnh thổ, mà trước hết ở chất lượng nguồn nhân lực trí tuệ. Đó là tư tưởng mang tính khai mở, đặt nền móng cho truyền thống trọng học, trọng người hiền của dân tộc ta.

Điều đặc biệt là, tư tưởng “hiền tài” của Thân Nhân Trung không tách rời đạo đức. Với ông, hiền tài không chỉ là người giỏi chữ nghĩa, mà phải là người có nhân cách, có trách nhiệm với xã hội, với vận mệnh quốc gia. Chính sự kết hợp giữa tài năng và đạo lý đã làm nên chiều sâu văn hóa trong tư tưởng của ông.

Nhắc đến Thân Nhân Trung không chỉ là nhắc đến một vị đại khoa, đại thần, mà còn là nhắc đến một biểu tượng văn hóa của trí thức Đại Việt. Trong các trước tác, lời văn, cũng như trong hành trạng của mình, ông luôn đề cao vai trò của giáo dục, của lễ nghĩa, của việc “vun trồng nguyên khí” cho đất nước bằng con đường bền vững nhất: đào tạo con người.

Việc ông được giao soạn văn bia Tiến sĩ tại Văn Miếu Quốc Tử Giám không chỉ là vinh dự cá nhân, mà còn là sự khẳng định uy tín học thuật và tư tưởng của ông đối với triều đình và giới trí thức đương thời. Những dòng văn bia ấy không đơn thuần ghi danh người đỗ đạt, mà gửi gắm một thông điệp lớn về trách nhiệm của nhà nước trong việc chăm lo giáo dục, khuyến khích hiền tài, giữ gìn đạo học.

Ở góc độ văn hóa, Thân Nhân Trung là hiện thân của tinh thần Nho học Việt Nam mang bản sắc dân tộc: trọng nhân nghĩa, đề cao trách nhiệm xã hội, gắn học vấn với hành đạo, với phụng sự quốc gia. Đó là những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa trong xã hội hiện đại.

Quê hương Yên Ninh (nay thuộc phường Nếnh, tỉnh Bắc Ninh) là nơi hun đúc nên nhân cách và tư tưởng của Thân Nhân Trung, đồng thời cũng là không gian văn hóa tiêu biểu cho truyền thống hiếu học của vùng đất Kinh Bắc.

Từ thế kỷ XV, Yên Ninh đã nổi danh là vùng “địa linh nhân kiệt”, có nhiều người đỗ đạt cao, hình thành một truyền thống học tập bền bỉ, coi trọng chữ nghĩa và đạo lý. Thân Nhân Trung chính là người mở đầu, đặt nền móng tinh thần cho truyền thống ấy. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều thế hệ con cháu, người làng Yên Ninh tiếp nối con đường khoa bảng, góp phần làm rạng danh quê hương.

Ngày nay, Đền thờ Tiến sĩ Thân Nhân Trung tại tổ dân phố Yên Ninh không chỉ là một di tích lịch sử -văn hóa, mà còn là không gian giáo dục truyền thống sống động, nơi các thế hệ học sinh, sinh viên, cán bộ và Nhân dân tìm về để học tập, suy ngẫm về giá trị của tri thức và nhân cách.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, tỉnh Bắc Ninh đang chuyển mình mạnh mẽ theo hướng phát triển công nghiệp hóa, đô thị hóa và kinh tế tri thức, với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nguồn nhân lực. Trong bối cảnh ấy, tư tưởng của Thân Nhân Trung càng cho thấy tính thời sự sâu sắc.

Xây dựng Bắc Ninh trở thành tỉnh phát triển toàn diện, hiện đại, văn minh không chỉ dựa vào hạ tầng hay thu hút đầu tư, mà trước hết phải dựa vào con người Bắc Ninh, những người lao động có tri thức, kỹ năng, đạo đức và khát vọng cống hiến. Đó chính là cách hiểu hiện đại của “nguyên khí quốc gia”.

Những năm qua, tỉnh Bắc Ninh đã triển khai nhiều chủ trương, chính sách nhất quán nhằm phát triển giáo dục và đào tạo, khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập. Các phong trào học tập suốt đời, tôn vinh học sinh giỏi, sinh viên xuất sắc, trí thức tiêu biểu… chính là sự tiếp nối tinh thần mà Thân Nhân Trung đã khởi xướng từ hơn năm thế kỷ trước. Tiêu biểu là Quỹ Khuyến học Thân Nhân Trung - CBG tại Bắc Giang (nay thuộc Bắc Ninh), ra đời để khen thưởng những học sinh đạt thành tích cao ở các kỳ thi khu vực, quốc tế. Quỹ này hoạt động rất hiệu quả với sự chung tay của cộng đồng. Năm 2019, Trường THPT Chuyên Bắc Giang đã tổ chức lễ tiếp nhận quỹ, trong đó các doanh nghiệp đã ủng hộ lên tới 1,1 tỷ đồng. Số tiền và học bổng từ quỹ đã khích lệ hàng trăm học sinh nghèo hiếu học, giúp các em có thêm động lực phấn đấu, tự tin theo đuổi con đường học vấn.

Đặc biệt, việc gắn giáo dục tri thức với giáo dục văn hóa, đạo đức, truyền thống thông qua các hoạt động về nguồn, tham quan di tích, giáo dục lịch sử địa phương đã góp phần hình thành thế hệ trẻ Bắc Ninh vừa giỏi chuyên môn, vừa có bản lĩnh văn hóa và ý thức công dân.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, khái niệm “hiền tài” càng được mở rộng về nội hàm. Hiền tài hôm nay không chỉ là người học giỏi, mà là người có năng lực đổi mới sáng tạo, có tư duy toàn cầu nhưng gắn bó với lợi ích địa phương và quốc gia.

Tinh thần “vun trồng nguyên khí” vì thế cũng đòi hỏi cách tiếp cận mới: đầu tư cho giáo dục STEM, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo; đồng thời không buông lỏng giáo dục nhân văn, lịch sử, văn hóa. Đây chính là điểm gặp gỡ giữa tư tưởng Thân Nhân Trung và yêu cầu phát triển hiện đại của Bắc Ninh hôm nay.

Việc kế thừa di sản tư tưởng của ông không chỉ dừng lại ở tưởng niệm, mà cần được cụ thể hóa bằng chính sách, bằng môi trường giáo dục lành mạnh, bằng việc tạo điều kiện để người tài được trọng dụng, được cống hiến và phát triển.

526 năm đã trôi qua kể từ ngày Tiến sĩ Thân Nhân Trung về với tổ tiên, nhưng tư tưởng của ông vẫn lặng lẽ đồng hành cùng dân tộc. Từ những dòng văn bia ở Văn Miếu đến phong trào hiếu học ở Yên Ninh, từ chính sách giáo dục của tỉnh Bắc Ninh đến khát vọng vươn lên của thế hệ trẻ hôm nay – tất cả đều mang dấu ấn của một chân lý bền vững: muốn đất nước hưng thịnh, trước hết phải chăm lo cho con người.

Tưởng niệm Thân Nhân Trung không chỉ là tri ân một bậc tiền nhân, mà còn là dịp để mỗi cấp, mỗi ngành, mỗi gia đình và mỗi cá nhân ở Bắc Ninh tự soi lại mình trong tấm gương của đạo học, của trách nhiệm với tương lai quê hương. Đó chính là cách thiết thực nhất để di sản tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” tiếp tục tỏa sáng, trở thành động lực tinh thần cho sự phát triển bền vững của tỉnh Bắc Ninh trong thời kỳ mới.