Thân Nhân Trung và Triết Lý "Nguyên Khí Quốc Gia" Soi Đường Muôn Đời

Thân Nhân Trung và Triết Lý "Nguyên Khí Quốc Gia" Soi Đường Muôn Đời

Trong lịch sử tư tưởng và giáo dục Việt Nam, có những câu nói đã vượt qua ranh giới của thời gian, trở thành kim chỉ nam cho sự phát triển của cả một dân tộc. Lời xướng khắc trên tấm bia Tiến sĩ đầu tiên tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia" chính là một đúc kết bất hủ như thế. Tác giả của tư tưởng vĩ đại ấy không ai khác chính là danh sĩ Thân Nhân Trung — một bậc đại thần, nhà văn hóa kiệt xuất dưới thời vua Lê Thánh Tông.

Thân Nhân Trung (1419 – 1499), tự là Hậu H甫, người làng Yên Ninh, huyện Yên Dũng (nay thuộc tỉnh Bắc Giang). Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học và sớm bộc lộ trí tuệ hơn người. Tuy nhiên, con đường khoa bảng của ông đến khá muộn nhưng lại cực kỳ rực rỡ. Năm 1469, dưới triều vua Lê Thánh Tông, khi đã ở tuổi 50 — độ tuổi chín chắn nhất về cả tài năng lẫn vốn sống, ông mới tham dự kỳ thi Hội, thi Đình và xuất sắc đỗ Hội nguyên, cùng danh hiệu Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp).

Được vua Lê Thánh Tông — vị vua minh quân bậc nhất thời phong kiến — trọng dụng, Thân Nhân Trung nhanh chóng trở thành một trụ cột của triều đình. Ông kinh qua nhiều chức vụ trọng yếu như Lại bộ Thượng thư, Nhập thị Kinh diên giảng官, kiêm Đông阁 Đại học sĩ, Quốc sử viện Tổng裁. Không chỉ là một nhà quản lý tài năng, ông còn là Phó nguyên sứ của Tao Đàn nhị thập bát tú — hội Tao Đàn tụ hội 28 ngôi sao văn học lớn nhất thời bấy giờ, trực tiếp tham gia xướng họa và biên soạn nhiều tác phẩm văn học, lịch sử giá trị.

Tuy nhiên, dấu ấn đậm nét nhất và có sức sống bền bỉ nhất của Thân Nhân Trung đối với hậu thế chính là công trình soạn bài văn bia cho tấm bia Tiến sĩ đầu tiên dựng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám vào năm 1484 (khoa thi Nhâm Tuất 1442). Dưới sự chỉ đạo của vua Lê Thánh Tông nhằm tôn vinh tri thức và khích lệ nhân tài, Thân Nhân Trung đã chắp bút nên những dòng văn biền ngẫu hào hùng, sâu sắc.

Trong bài văn bia ấy, ông đã khẳng định một triết lý trị quốc mang tầm vóc chiến lược:

"Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu, rồi xuống thấp. Vì thế các bậc thánh đế minh vương chẳng ai không lấy việc bồi dưỡng nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí làm việc đầu tiên."

Lời nhận định ấy không chỉ tôn vinh vị thế của những người có tài, có đức mà còn đặt ra trách nhiệm vô cùng to lớn cho giới trí thức đối với vận mệnh đất nước. Đồng thời, ông cũng chỉ ra rằng việc khắc tên các tân khoa Tiến sĩ vào bia đá không phải để họ tự cao, tự đại, mà là để nhắc nhở họ phải giữ gìn khí tiết, hết lòng phụng sự nhân dân, trung thành với tổ quốc, tránh làm điều ô danh cho bản thân và dòng họ.

Tư tưởng "Hiền tài là nguyên khí quốc gia" của Thân Nhân Trung đã trở thành triết lý giáo dục và dùng người xuyên suốt nhiều thế kỷ. Tấm bia đá tại Văn Miếu vẫn đứng đó qua bao mưa nắng, như một bằng chứng lịch sử khắc ghi tầm nhìn vượt thời đại của ông.

Thân Nhân Trung không chỉ là một nhà khoa bảng, một đại thần tận tụy, mà còn là một nhà tư tưởng lớn đã đặt nền móng vững chắc cho sự coi trọng tri thức và nhân tài ở Việt Nam. Tên tuổi của ông gắn liền với lòng tự hào dân tộc, là ngọn đuốc nhắc nhở các thế hệ mai sau luôn không ngừng học tập, rèn đức luyện tài để góp phần dựng xây quê hương, đất nước.