THÂN TÙ NHƯNG CHÍ KHÔNG TÙ – TINH THẦN TỰ DO TRONG “NHẬT KÝ TRONG TÙ”

Có những song sắt chỉ có thể ngăn bước chân con người, nhưng không thể ngăn một tâm hồn hướng về bầu trời rộng lớn. Có những nhà tù có thể giam giữ thân thể, nhưng không thể giam cầm được ý chí của một con người đã dành cả cuộc đời cho độc lập, tự do của dân tộc.

•Năm 1942, trên hành trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh sang Trung Quốc để tìm kiếm sự liên hệ và tranh thủ sự ủng hộ quốc tế cho cách mạng Việt Nam. Nhưng vừa đặt chân đến Quảng Tây, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giữ. Từ đó bắt đầu những tháng ngày đầy gian khổ: hết nhà lao này đến nhà lao khác, hết những cuộc áp giải dài ngày lại đến những đêm lạnh lẽo trong chốn lao tù. Trong hơn một năm, Người đã bị giải qua nhiều huyện, nhiều nhà giam của Quảng Tây.

•Nếu nhà tù chỉ được nhìn bằng những bức tường đá, những cánh cửa sắt và những xiềng xích, thì đó hẳn là một nơi chỉ có bóng tối. Nhưng trong Nhật ký trong tù, ta lại bắt gặp một thế giới khác. Giữa cái lạnh của đêm tù, vẫn có ánh trăng. Giữa những cuộc áp giải nhọc nhằn, vẫn có một đôi mắt lặng lẽ quan sát cuộc đời. Giữa những cảnh khốn cùng, vẫn có sự cảm thông dành cho những con người bé nhỏ. Và giữa tất cả những gian lao ấy, vẫn có một tâm hồn không chịu cúi đầu.

Đó chính là điều làm nên sức sống đặc biệt của Nhật ký trong tù.

Tập thơ gồm 133 bài thơ chữ Hán, được Hồ Chí Minh sáng tác trong thời gian bị giam giữ. Nhưng đây không đơn thuần là một cuốn nhật ký ghi lại những ngày tháng tù đày. Qua từng trang thơ, người đọc có thể nhìn thấy một Hồ Chí Minh rất đỗi kiên cường mà cũng rất đỗi gần gũi: một người chiến sĩ không khuất phục trước nghịch cảnh, một tâm hồn luôn rung động trước thiên nhiên, một con người biết yêu thương những số phận bất hạnh và hơn hết là một người luôn giữ vững niềm tin vào con đường mình đã lựa chọn.

Có lẽ, hình ảnh khiến người đọc nhớ lâu nhất chính là ánh trăng.

Trong bài thơ Ngắm trăng, hoàn cảnh của người tù và vẻ đẹp của thiên nhiên dường như tạo thành một cuộc gặp gỡ đặc biệt. Ở nơi vốn chỉ có những bức tường và song sắt, ánh trăng vẫn tìm được đường đi vào tâm hồn người tù. Hồ Chí Minh không để nhà tù biến mình thành một con người chỉ biết đau khổ và than thở. Người vẫn ngẩng nhìn thiên nhiên, vẫn rung động trước vẻ đẹp của đất trời.

Bởi vậy, giữa người tù và vầng trăng dường như không còn khoảng cách.

Song sắt vẫn ở đó, nhưng tâm hồn đã vượt qua song sắt.

Đó không chỉ là vẻ đẹp của một bài thơ. Đó còn là biểu hiện của một tinh thần tự do.

Tự do, đôi khi, không chỉ là được bước đi trên một con đường rộng mở. Tự do còn là khả năng giữ được quyền lựa chọn cách mình đối diện với nghịch cảnh. Người ta có thể tước đi của một con người nhiều thứ, nhưng nếu người ấy vẫn giữ được niềm tin, lý tưởng và khả năng hướng tâm hồn về phía ánh sáng, thì người ấy vẫn chưa bao giờ thực sự bị khuất phục.

Hồ Chí Minh đã sống như thế trong những ngày tháng tù đày.

Người không chỉ nhìn thấy ánh trăng. Người còn nhìn thấy con người.

Trong những trang thơ, hiện lên những người tù nghèo khổ, những người lao động vất vả và những cảnh đời mà Người bắt gặp trên đường bị áp giải. Đáng lẽ một người đang chịu cảnh tù đày có thể chỉ nghĩ đến nỗi đau của chính mình. Nhưng Hồ Chí Minh vẫn dành sự quan tâm cho những người xung quanh. Cái nhìn của Người không khép lại trong bốn bức tường nhà giam mà luôn hướng ra cuộc đời rộng lớn.

Chính ở điểm ấy, Nhật ký trong tù vượt lên trên một tập thơ viết trong cảnh ngộ đặc biệt. Đằng sau những câu thơ là một nhân cách lớn: càng ở trong hoàn cảnh khắc nghiệt, tình yêu con người càng không bị bào mòn; càng bị giới hạn về thể xác, khát vọng tự do càng trở nên mãnh liệt.

Nhưng có lẽ điều khiến người đọc xúc động nhất là nghị lực của Hồ Chí Minh trước nghịch cảnh.

Hơn một năm bị giam cầm không phải là một quãng thời gian dễ dàng. Đó là những ngày thiếu thốn, bệnh tật, những cuộc chuyển lao liên miên và những thử thách tưởng như có thể làm con người mỏi mệt cả về thể xác lẫn tinh thần. Thế nhưng, từ chính nơi tưởng chừng chỉ có đau khổ ấy, Người vẫn viết. Vẫn quan sát. Vẫn suy ngẫm. Vẫn hướng về tương lai.

Thơ vì thế trở thành một cách để Người giữ lấy đời sống tinh thần của mình.

Nếu nhà tù muốn biến con người thành một kẻ chỉ biết chịu đựng, thì Hồ Chí Minh đã biến những ngày tháng ấy thành một hành trình vượt lên chính hoàn cảnh. Nếu xiềng xích muốn níu giữ bước chân, thì lý tưởng lại đưa tâm hồn Người đi xa hơn những bức tường nhà lao.

Và đó cũng là lý do câu nói “thân tù nhưng chí không tù” trở thành cách cô đọng nhất để cảm nhận vẻ đẹp của Nhật ký trong tù.

Thân có thể ở trong lao ngục.

Chí vẫn hướng về độc lập, tự do.

Thân có thể chịu đựng gian khổ.

Tâm vẫn giữ được ánh sáng.

Chân có thể không được bước đi.

Hồn vẫn có thể bay đến những chân trời rộng lớn.

Hơn tám mươi năm đã trôi qua kể từ những ngày Hồ Chí Minh viết Nhật ký trong tù. Những nhà lao năm xưa có thể đã trở thành dấu tích của một thời lịch sử, những bước chân áp giải cũng đã chìm vào quá khứ. Nhưng những vần thơ được viết ra trong hoàn cảnh ấy vẫn còn ở lại.

Bởi điều còn lại không chỉ là câu chuyện về một người tù.

Đó là câu chuyện về sức mạnh của con người trước nghịch cảnh.

Đó là câu chuyện về một người đã chứng minh rằng hoàn cảnh có thể thử thách con người, nhưng không nhất thiết phải quyết định con người sẽ trở thành ai.

Với thế hệ trẻ hôm nay, Nhật ký trong tù vì thế không chỉ thuộc về lịch sử hay văn học. Tập thơ còn đặt ra một câu hỏi rất gần gũi: Khi đứng trước những giới hạn của chính mình, ta sẽ chọn đầu hàng hay tìm cách bước qua?

Có thể chúng ta không phải đối diện với những song sắt như Hồ Chí Minh năm xưa. Nhưng trong cuộc sống, mỗi người đều có những “nhà tù” của riêng mình: một thất bại, một lần vấp ngã, một khó khăn tưởng như không thể vượt qua. Điều quan trọng không phải là cuộc đời chưa từng đặt chúng ta vào nghịch cảnh, mà là sau nghịch cảnh ấy, chúng ta còn giữ được điều gì.

Nhật ký trong tù nhắc chúng ta rằng: khi con người còn có lý tưởng để theo đuổi, còn niềm tin để gìn giữ và còn ánh sáng trong tâm hồn, thì không một nghịch cảnh nào có thể hoàn toàn giam cầm họ.

Và có lẽ, đó chính là ánh sáng đẹp nhất tỏa ra từ những trang thơ được viết sau song sắt.

Thân tù – nhưng chí không tù.

Cửa ngục có thể khép lại, nhưng bầu trời trong tâm hồn thì không bao giờ đóng cửa.