THĂNG LONG – KINH ĐÔ NGHÌN NĂM

Lịch sử Thăng Long với tư cách kinh đô của quốc gia bắt đầu bằng một cuộc dời đô vào mùa thu năm 1010. Một năm trước đó, Lý Công Uẩn lên ngôi Hoàng đế, mở đầu triều Lý. Khi ấy, kinh đô Đại Cồ Việt vẫn đặt tại Hoa Lư, vùng đất đã giữ vai trò trung tâm chính trị dưới các triều Đinh, Tiền Lê và buổi đầu nhà Lý. Sang năm 1010, vua Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô và quyết định chuyển trung tâm triều đình từ Hoa Lư ra thành Đại La.

Đại La trước đó đã là một trung tâm hành chính quan trọng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết thành Đại La có nền tảng từ những công trình được xây dựng trong thời Bắc thuộc và được Cao Biền mở rộng vào năm 866. Khi Lý Công Uẩn lựa chọn nơi đây làm kinh đô, ông không đến một vùng đất hoàn toàn chưa được khai phá, mà tiếp nhận một khu vực đã có thành lũy, dân cư và những điều kiện nhất định về kinh tế, giao thông.

Trong Chiếu dời đô, Lý Thái Tổ nêu những đặc điểm của Đại La như vị trí trung tâm, địa hình rộng và bằng phẳng, đất đai cao thoáng, thuận lợi cho cư dân sinh sống và cho sự phát triển của muôn vật. Văn kiện gọi nơi đây là “chốn tụ hội trọng yếu của bốn phương đất nước”. Những nội dung ấy được ghi lại như cơ sở cho quyết định lựa chọn Đại La làm kinh đô mới của Đại Cồ Việt.

Tháng 7 năm Canh Tuất, niên hiệu Thuận Thiên thứ nhất, tức năm 1010, Lý Thái Tổ thực hiện việc dời đô. Theo ghi chép truyền thống được Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội dẫn lại, khi đoàn thuyền của nhà vua đến Đại La, có hình ảnh rồng vàng bay lên; nhà vua từ đó đổi tên thành Đại La thành Thăng Long, mang nghĩa “rồng bay”. Chi tiết rồng vàng thuộc ghi chép truyền thống gắn với sự kiện đặt tên, còn việc chuyển kinh đô và đổi tên Đại La thành Thăng Long năm 1010 là dấu mốc được các nguồn lịch sử ghi nhận.

Sau khi định đô, triều Lý tiến hành xây dựng kinh thành. Nhiều công trình cung điện được xây dựng ngay trong năm 1010 và quá trình kiến thiết những hạng mục cơ bản được triển khai nhanh chóng. Trung tâm của Hoàng thành thời Lý gắn với điện Càn Nguyên, khu vực được xác định có quan hệ với không gian nền điện Kính Thiên ngày nay.

Không gian Thăng Long thời Lý được tổ chức thành nhiều lớp. Khu vực Hoàng thành là nơi triều đình làm việc, nhà vua thiết triều và hoàng gia sinh hoạt. Bên trong có khu vực dành riêng cho nhà vua và hoàng gia, thường được gọi là Cấm thành hoặc Tử Cấm thành. Bên ngoài Hoàng thành là khu vực rộng lớn của Kinh thành, nơi có dân cư, quan lại, các hoạt động sản xuất và buôn bán. Hệ thống này thường được mô tả theo cấu trúc nhiều vòng thành bao bọc nhau.

Vị trí của Thăng Long gắn chặt với hệ thống sông ngòi vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong điều kiện giao thông thời trung đại, đường thủy có vai trò rất quan trọng. Từ Thăng Long, thuyền bè có thể theo sông Hồng và các tuyến sông khác để kết nối với nhiều vùng của châu thổ. Khu vực này đồng thời có dân cư đông đúc và hoạt động kinh tế, buôn bán đã phát triển trước khi nhà Lý chuyển kinh đô tới.

Dưới triều Lý, Thăng Long là trung tâm của Đại Cồ Việt và sau năm 1054 là của quốc gia Đại Việt. Các cung điện, đền chùa và công trình phục vụ triều đình tiếp tục được xây dựng qua nhiều đời vua. Những cuộc khai quật khảo cổ tại khu vực Hoàng thành ngày nay đã phát hiện nhiều loại hình di vật thời Lý, gồm vật liệu kiến trúc, đồ gốm và dấu tích nền móng công trình, cung cấp thêm tư liệu về đời sống của kinh đô thế kỷ XI–XIII.

Năm 1225, nhà Trần thay nhà Lý. Thăng Long tiếp tục được lựa chọn làm kinh đô. Trong thế kỷ XIII, nơi đây gắn với ba cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên. Có những thời điểm triều đình và quân dân Đại Việt chủ động rời kinh thành trong quá trình tổ chức kháng chiến. Sau chiến tranh, Thăng Long tiếp tục được phục hồi và giữ vai trò trung tâm của đất nước.

Sau thời Trần, Thăng Long trải qua những biến đổi về tên gọi và vị trí hành chính. Đầu thế kỷ XV, nhà Hồ chuyển kinh đô vào Tây Đô, thuộc Thanh Hóa ngày nay. Trong thời kỳ nhà Minh chiếm đóng, khu vực Thăng Long được gọi bằng những tên khác. Sau khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn giành thắng lợi, Lê Lợi lên ngôi năm 1428 và lựa chọn lại vùng kinh đô cũ của các triều Lý – Trần làm trung tâm của quốc gia. Đến năm 1430, nơi đây được đổi tên thành Đông Kinh.

Dưới thời Lê sơ và Lê Trung hưng, khu vực kinh đô tiếp tục được xây dựng và tu bổ. Một trong những công trình trung tâm là điện Kính Thiên, được xây dựng dưới thời Lê. Ngày nay, kiến trúc điện không còn nguyên vẹn, nhưng nền điện và hệ thống bậc thềm đá với hình rồng vẫn được bảo tồn tại Hoàng thành Thăng Long.

Qua nhiều thế kỷ, tên gọi của vùng kinh đô thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử. Thăng Long, Đông Đô, Đông Quan và Đông Kinh là những tên gọi gắn với các thời kỳ khác nhau. Đến đầu thế kỷ XIX, khi nhà Nguyễn thành lập và chọn Phú Xuân – Huế làm kinh đô, Thăng Long không còn giữ vai trò kinh đô của cả nước. Tuy vậy, vùng đất này vẫn tiếp tục là một trung tâm hành chính, kinh tế và văn hóa quan trọng.

Tên Hà Nội xuất hiện dưới triều Nguyễn vào năm 1831, khi vua Minh Mạng tiến hành cải cách hành chính và thành lập tỉnh Hà Nội. Từ đó, tên gọi Hà Nội dần gắn với vùng đất từng là kinh đô Thăng Long. Sang thế kỷ XX, Hà Nội tiếp tục trải qua nhiều biến cố lớn của lịch sử dân tộc.

Những dấu tích của Thăng Long xưa ngày nay tập trung rõ nét tại Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội. Khu di sản bao gồm khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu cùng các di tích như Đoan Môn, nền điện Kính Thiên, Hậu Lâu, Bắc Môn và những công trình thuộc các giai đoạn lịch sử sau này.

Các cuộc khai quật khảo cổ, đặc biệt tại khu vực 18 Hoàng Diệu, đã phát hiện nhiều tầng văn hóa và kiến trúc nằm chồng xếp lên nhau. Dưới lòng đất còn dấu tích liên quan đến thành Đại La và các thời Lý, Trần, Lê cùng những giai đoạn tiếp theo. Những nền móng kiến trúc, giếng nước, hệ thống thoát nước, vật liệu trang trí, gạch ngói và đồ gốm được tìm thấy giúp bổ sung nguồn tư liệu vật chất về đời sống tại trung tâm kinh đô qua nhiều thế kỷ.

Ngày 31/7/2010, tại Kỳ họp lần thứ 34 của Ủy ban Di sản Thế giới, Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới. Cục Di sản văn hóa cho biết di sản được ghi danh theo các tiêu chí liên quan đến sự giao lưu văn hóa, truyền thống lịch sử lâu dài của trung tâm quyền lực tại đồng bằng sông Hồng và mối liên hệ với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng.

Năm 2010 đồng thời đánh dấu 1.000 năm kể từ khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long. Từ cuộc dời đô năm 1010 đến Hà Nội hiện đại là một quá trình kéo dài qua nhiều triều đại và nhiều lần thay đổi về tên gọi, địa giới, kiến trúc cũng như chức năng của đô thị.

Khi tìm hiểu về Thăng Long, cần phân biệt giữa Kinh thành Thăng Long trong lịch sử, Hoàng thành và khu vực di sản còn được bảo tồn ngày nay. Kinh thành xưa có phạm vi rộng lớn, bao gồm cả khu vực dân cư và các hoạt động kinh tế. Hoàng thành là khu vực trung tâm của bộ máy triều đình. Còn Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long hiện nay là phần di tích còn lại và khu khảo cổ nằm trong không gian trung tâm của kinh đô qua nhiều thời kỳ.

Cũng cần lưu ý rằng những công trình hiện còn trên mặt đất không phải tất cả đều được xây dựng từ thời Lý. Đoan Môn, nền điện Kính Thiên, Bắc Môn, Hậu Lâu và Cột cờ Hà Nội thuộc những niên đại và giai đoạn kiến trúc khác nhau. Giá trị đặc biệt của khu di sản nằm ở sự hiện diện liên tục của nhiều lớp lịch sử trên cùng một không gian, trong đó những dấu tích thời Lý và Trần phần lớn được nhận biết thông qua khảo cổ học.

Từ thành Đại La đến Thăng Long, từ Đông Kinh đến Hà Nội, vùng đất này đã trải qua hơn một thiên niên kỷ với nhiều lần thay đổi. Những lớp kiến trúc nằm dưới lòng đất, những dấu tích cung điện, thành lũy và hàng nghìn hiện vật khảo cổ đang lưu giữ thông tin về các thời kỳ khác nhau của kinh đô.

Câu chuyện Thăng Long vì thế bắt đầu rõ nét từ mùa thu năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ đưa triều đình từ Hoa Lư ra Đại La và đặt tên kinh đô mới. Từ dấu mốc ấy, Thăng Long trở thành nơi đặt trung tâm triều đình qua nhiều thế kỷ, chứng kiến sự kế tiếp của các triều Lý, Trần, Lê và nhiều biến chuyển của đất nước. Trên chính không gian ấy, Hà Nội ngày nay tiếp tục lưu giữ những dấu tích của kinh đô xưa, để tên gọi Thăng Long vẫn hiện diện trong ký ức lịch sử và di sản văn hóa của dân tộc Việt Nam.