Tháng Tư về miền đất lửa

rong những ngày tháng Tư lịch sử, nhiều đoàn từ mọi miền Tổ quốc lặng lẽ tìm về Quảng Trị. Từ những cựu chiến binh đầu bạc chân run, những gia đình mang theo di ảnh người thân, đến người trẻ... cùng về miền "đất lửa" để hoài niệm, tri ân, để nhắc nhở bản thân rằng: Hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng bao nhiêu xương máu đã nằm lại trong lòng đất mẹ.

Đoàn công tác của tỉnh Khánh Hòa tổ chức chuyến về nguồn Quảng Trị cũng với tâm thế ấy. Hành trình đi qua: Đền thờ Bác Hồ và các anh hùng liệt sĩ tỉnh Quảng Trị, Thành cổ Quảng Trị, Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Đường 9, Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn - Bến phà Long Đại và Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh. Mỗi địa danh là một trang sử viết bằng máu của những người con anh dũng của đất mẹ Việt Nam.

Đất thấm máu xương

Sáng sớm, khi ngọn cỏ non trong Thành cổ Quảng Trị còn đẫm sương mai, từng đoàn người lặng lẽ đến dâng hương tưởng nhớ những người đã khuất. Khi chúng tôi đến, một đoàn cựu chiến binh đang trang nghiêm làm lễ dâng hương. Phía trước là đài tưởng niệm có hình dáng một ngôi mộ tập thể, phía trên là ngọn đèn cao 8,1m tượng trưng cho 81 ngày đêm rực lửa, như nhắc nhớ rằng mảnh đất này là một nấm mồ tập thể.

Đồng chí Bí thư Tỉnh ủy Trần Phong - người con quê hương Quảng Trị, cùng các thành viên của đoàn công tác đứng mặc niệm rất lâu trước đài tưởng niệm. Mùa hè năm 1972, trong 81 ngày đêm bảo vệ thị xã Quảng Trị, mảnh đất nhỏ bé này đã phải hứng chịu 328.000 tấn bom đạn, tương đương sức công phá của 7 quả bom nguyên tử Mỹ ném xuống thành phố Hiroshima, Nhật Bản vào năm 1945. Trong đổ nát hoang tàn tưởng chừng không còn chỗ cho sự sống, quân và dân nơi đây vẫn bám trụ kiên cường. Hàng nghìn chiến sĩ từ mọi miền Tổ quốc đã ngã xuống, máu xương thấm đẫm từng viên gạch, tấc đất ở Thành cổ Quảng Trị. Lắng nghe những câu chuyện lịch sử, nhìn những kỷ vật được trưng bày trong Bảo tàng Thành cổ: Cuốn nhật ký ố vàng, chiếc ba lô sờn vai, bình đông nước móp méo..., mắt ai cũng đỏ hoe ngấn lệ. Những kỷ vật vô cùng thiêng liêng ấy là chứng nhân của một thời hoa lửa, nơi lằn ranh giữa sự sống và cái chết mỏng manh chỉ qua một làn đạn.

Trong bảo tàng, bức di thư của liệt sĩ Lê Văn Huỳnh - viết vào tháng 9-1972, trước ngày anh hy sinh, đã khiến người xem xúc động. Gần mười trang sổ tay, người lính nông dân quê lúa Thái Bình viết trong tâm thế sẵn sàng đón cái chết. Anh không chỉ dự báo được cái chết của mình, mà còn mô tả chính xác nơi mình sẽ được chôn cất, rồi chỉ dẫn từng chi tiết để vợ và gia đình sau này tìm được hài cốt đưa về quê nhà. 30 năm sau, theo đúng những chỉ dẫn ấy, liệt sĩ Lê Văn Huỳnh đã được gia đình tìm thấy trong vườn một người dân Quảng Trị và đưa về an nghỉ tại nghĩa trang quê nhà.

Bức thư không chỉ là kỷ vật của một đời người, mà còn là lời nhắc thầm lặng rằng dưới mỗi góc vườn, đáy sông nơi đây, vẫn còn biết bao đồng đội của anh chưa được trở về, như câu thơ day dứt của nhà thơ Lê Bá Dương: "Đò lên Thạch Hãn ơi chèo nhẹ/Đáy sông còn đó bạn tôi nằm/Có tuổi hai mươi thành sóng nước/Vỗ yên bờ, mãi mãi ngàn năm".

Tự hào về một thời hoa lửa

Tháng Tư, trời Quảng Trị trong xanh thẳm. Nhìn trên bản đồ, dải đất miền Trung như chiếc đòn gánh nối hai vựa lúa lớn của đất nước. Và đoạn giữa của chiếc đòn gánh ấy - nơi hẹp nhất, mỏng manh nhất chính là Quảng Trị. Suốt mấy trăm năm thời Trịnh - Nguyễn phân tranh, Sông Gianh là giới tuyến Đàng Trong - Đàng Ngoài. Đến thế kỷ XX, sông Bến Hải nằm trên vĩ tuyến 17 đã trở thành chiến tuyến chia cắt hai miền Nam - Bắc suốt 21 năm (1954 - 1975).

Dường như lịch sử đã đặt lên mảnh đất Quảng Trị gánh nặng của cả dân tộc. Ở đó, hàng trăm nghìn người con anh dũng của đất Việt đã bền gan chiến đấu, hướng đến thống nhất đất nước. Đồng chí Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị Lê Văn Bảo cho biết, toàn tỉnh hiện có 288 công trình ghi công liệt sĩ, trong đó 157 nghĩa trang với hơn 74.000 ngôi mộ. Riêng Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn và Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Đường 9 lưu giữ hơn 21.000 hài cốt liệt sĩ hy sinh ở đường Trường Sơn, Mặt trận Đường 9 và chiến trường Trị - Thiên...

Sau lễ dâng hương, dâng hoa tại các đài tưởng niệm Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn và Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Đường 9, đoàn công tác của tỉnh Khánh Hòa đi thắp hương tại phần mộ các liệt sĩ. Dưới tán cây rừng, những hàng bia trắng nối nhau đến tận chân trời. Mỗi tấm bia là một cuộc đời. Nhưng có những tấm bia là của nhiều cuộc đời - những tấm bia các ngôi mộ tập thể của những liệt sĩ chưa xác định được danh tính. “Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Đường 9 là nơi an nghỉ của hơn 10.000 liệt sĩ, trong đó có hơn 6.000 ngôi mộ chưa xác định được thông tin (chưa biết tên)...”, lời của cán bộ quản trang khiến mọi người nghẹn lòng. Tại đây, chúng tôi gặp chị Nguyễn Thanh Hương đến từ Đà Nẵng đang đứng lặng trước một hàng bia mộ. Hồi lâu, chị mới lên tiếng: "Đến đây, tôi mới thực sự hiểu thế nào là hy sinh cho độc lập, thống nhất của đất nước. Và chúng ta đừng bao giờ quên, không được phép quên...”.

Trong chuyến hành trình về nguồn, đoàn công tác của tỉnh Khánh Hòa dừng chân tại Đền tưởng niệm Liệt sĩ Trường Sơn bên Bến phà Long Đại. Bến phà này được mệnh danh là “chảo hứng bom” khi hàng vạn tấn bom Mỹ dội xuống hòng cắt đứt mạch máu vận tải lương thực, vũ khí vào chiến trường miền Nam. Tháng 9-1972, Đại đội Thanh niên xung phong C130 quê Thái Bình vừa được điều về thay thế một đơn vị bị tổn thất nặng trước đó. Ngày 19-9-1972, máy bay Mỹ ném bom bến phà và hầm trú ẩn, 15 thanh niên xung phong đã hy sinh khi còn rất trẻ; 4 ngày sau, thêm 1 người nữa hy sinh. 51 năm đã qua, Đền tưởng niệm Liệt sĩ Trường Sơn vẫn uy nghiêm đứng đó. Ở phía Bến phà 2, một khu tưởng niệm đã được xây dựng với điểm nhấn là tượng đài trên đỉnh gắn ngôi sao vàng, ngọn cờ lý tưởng cách mạng. Dưới chân tượng là 16 ô khắc tên, tuổi, quê quán từng liệt sĩ. Sau lễ dâng hương, chúng tôi ra bến sông thả hoa tưởng nhớ những anh hùng liệt sĩ. Giữa trưa nắng, sông nước mênh mang và yên tĩnh đến lạ. Những con sóng nhỏ dập dềnh như đang ru ngủ, vỗ về những người con thân yêu của đất Việt đã nằm xuống nơi đây.