Thành Cổ Loa — Trung tâm phòng thủ sớm ở đồng bằng sông Hồng

Thành Cổ Loa, nằm ở huyện Đông Anh (Hà Nội ngày nay), là biểu tượng sớm của tổ chức chính quyền và phòng thủ ở đồng bằng sông Hồng. Theo truyền thuyết và các nguồn sử liệu cổ, An Dương Vương (thế kỷ thứ III–II TCN trong truyền thuyết) cho xây thành ba vòng đất, kè sông và hệ thống kênh rạch để bảo vệ trung tâm quyền lực và điều tiết nông nghiệp. Về mặt khảo cổ học, hệ thống thành đất, hào và đắp đê tại Cổ Loa phản ánh kỹ thuật xây dựng phòng thủ địa phương kết hợp với tổ chức lao động tập thể, huy động cư dân làng xã quanh vùng. Thành vừa là nơi đặt bộ máy hành chính vừa là cứ điểm phòng ngự trước các xâm nhập từ phương bắc và các cuộc xung đột nội bộ. Vật liệu chủ yếu là đất đắp, kè gỗ và các cấu trúc bằng tre, phản ánh điều kiện công nghệ và tài nguyên địa phương. Nhiều di vật tìm được (gốm, di cốt, công cụ kim loại) cho thấy Cổ Loa là trung tâm văn hóa – kinh tế quan trọng, đồng thời là nút giao thông đường thủy. Các giải pháp phòng thủ tại Cổ Loa (hào nước bao quanh, vòng thành đồng tâm, lũy đất cao) về cơ bản phù hợp với điều kiện quân sự của thời kỳ, giúp kéo dài khả năng kháng cự và bảo vệ cư dân. Việc duy trì và tái thiết các lớp thành qua thời gian cũng phản ánh những bước chuyển từ cấu trúc bán huyền thoại sang mạng lưới các trung tâm lãnh thổ có tổ chức ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.