Thành cổ Quảng Trị - một thời hoa lửa

Thành cổ Quảng Trị nằm trên địa bàn thị xã Quảng Trị, tỉnh Quảng Trị. Cách đây 38 năm, tại đây diễn ra cuộc chiến đấu ngoan cường của quân và dân ta suốt 81 ngày đêm để đẩy lùi những đợt phản kích dữ dội của quân Mỹ-Ngụy, bảo vệ từng tấc đất thị xã Quảng Trị vừa được giải phóng. Cho đến nay và mãi mãi về sau, dư âm hào hùng, bi tráng của một thời hoa lửa ở thành cổ Quảng Trị vẫn như huyền thoại, làm xúc động biết bao người.

Qua cầu Thạch Hãn là đến thị xã Quảng Trị. Thành cổ nằm ngay trung tâm thị xã, cách thành phố Đông Hà khoảng 10 km về phía Nam, cách bờ sông chừng 500 mét.

Cách đó không xa là nhà cựu chiến binh Nguyễn Thanh Bình, chiến sĩ trinh sát ở Thành cổ trước đây. Ngôi nhà mái bằng không lớn, nhưng đủ rộng để nhiều năm nay, trở thành nơi hội tụ những người lính từng chiến đấu trong lòng Thành cổ.

Tháng 4 năm nay, mùa hè đến sớm. Thời tiết oi nồng khiến những vết thương trong người cựu chiến binh già thêm nhức nhối. Ông vừa đi viện về, gương mặt phúc hậu hơi xanh, nhưng nói chuyện chiến trường hăm hở lắm:

“Ngày 17-6-1972, tôi ở Tỉnh đội Quảng Trị. Tiểu đoàn chúng tôi được giao nhiệm vụ đặc biệt bảo vệ thị xã, bảo vệ thành cổ. Lúc đó, lượng bom đạn địch ném xuống thành cổ rất lớn. Nhưng cán bộ chiến sĩ của Tiểu đoàn 8, cùng các đơn vị bạn cùng một ý chí: còn người còn trận địa. Có những lúc chiến đấu, chúng tôi phải ngâm mình trong nước lụt, ăn lương khô, nhưng vẫn không rời trận địa và chúng tôi đã đánh bật hàng nghìn đợt phản kích của địch ra khỏi thành cổ, giữ từng tấc đất của thị xã Quảng Trị”.

Kể về cục diện chiến trường thành cổ vào “mùa hè đỏ lửa” năm 1972, giọng ông Lương Chí Hiền, 84 tuổi, nguyên Chính trị viên Tỉnh đội Quảng Trị sang sảng: “Sau khi thất thủ ở Quảng Trị, địch quyết tâm dốc toàn bộ lực lượng mở cuộc phản kích tái chiếm Quảng Trị, mà mục tiêu số một là chiếm lại tòa thành cổ để cứu vãn tình thế ở chiến trường Trị-Thiên.

Tái chiếm được Quảng Trị, chúng sẽ đạt được âm mưu xảo quyệt về chính trị, quân sự, ngoại giao, lấy lại tinh thần và tẩy xóa đi tâm lý thất bại đang phát triển tràn lan trong quân đội Ngụy; đồng thời cản phá cuộc tấn công như vũ bão của quân ta, gây sức ép với ta tại Hội nghị Pa-ri.

Ngày 28-6-1972, Mỹ-Ngụy bắt đầu mở cuộc hành quân mang tên “Lam Sơn 72”. Chúng huy động cả lực lượng bộ binh, thủy quân lục chiến, không quân, với hàng loạt vũ khí hiện đại, như máy bay phản lực, tàu khu trục và tuần dương hạm; cùng các loại bom bi, bom phạt, bom đào, bom dù, pháo khoan, pháo chụp… nhằm chiếm bằng được thành cổ Quảng Trị.”

Tại đây, chúng đã dội không biết bao nhiêu bom đạn. Tính trung bình một ngày, địch huy động từ 150 đến 220 lần máy bay phản lực, từ 70 đến 90 lần máy bay B52, từ 12 đến 16 tàu khu trục và tuần dương hạm… đánh vào Thành cổ. Nhưng các chiến sĩ ta đã bám trụ và chiến đấu hàng tháng trời để bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của thành cổ.

Cùng với bộ đội chủ lực, Tiểu đoàn 808 (hay còn gọi là K8) của Tỉnh đội Quảng Trị, do ông Lương Chí Hiền chỉ huy, đã tổ chức nhiều trận đánh, bao gồm cả đánh tập kích, chống càn và đánh vận động, từng bước đẩy lùi những đợt tấn công dữ dội của quân địch. Ông Lương Chí Hiền nhớ lại những trận đánh tiêu biểu của Tiểu đoàn 808:

“Một là trận chống càn quét tại thôn Phú Liêu, ta một tiểu đoàn, quân thiếu nhưng đánh với năm tiểu đoàn của địch, với năm, sáu chục chiếc xe tăng bao vây, rồi máy bay trên trời, pháo dưới biển… Cuối cùng giành thắng lợi. Đó là trận thắng lợi oanh liệt. Trận đánh thứ hai là đánh căn cứ hậu cần của Mỹ tại Gia Độ, bến phà Triệu Độ. Ta có một tiểu đoàn bộ binh mà dám vào đánh và giành thắng lợi. Trận đánh thứ ba là tiêu diệt đoàn bình định số 1 của địch gần 100 tên tại Đại Giào. Anh em được lệnh của Tỉnh đội vào bao vây để tiêu diệt, đánh trong một đêm là xong”.

Suốt 81 ngày đêm chiến đấu ở thành cổ Quảng Trị, máu xương của hàng nghìn chiến sĩ đã đổ xuống sông Thạch Hãn, hòa vào lòng đất mẹ thân thương. Đến nay, vẫn chưa có tài liệu, hay con số thống kê chính xác nào về số liệt sĩ đã ngã xuống, nằm trong thành cổ. Thế nhưng có một điều ai cũng biết: các anh nằm xuống khi tóc hãy còn xanh. Vì độc lập, tự do của đất nước, các anh sẵn sàng hy sinh tuổi thanh xuân, cùng bao nhiêu hoài bão, ước mơ thời trai trẻ.

“Quảng Trị, ngày 11/9/1972.

Toàn gia đình kính thương, hôm nay con cầm bút biên vài dòng cuối cùng phòng khi đã “đi nghiên cứu bí mật trong lòng đất”, thì gia đình khỏi thấy đó là điều đột ngột. Mẹ kính mến, lớn lên trong tay mẹ từ khi còn trứng nước, chưa đền đáp được công ơn to lớn đó của mẹ thì nay đứa con út của mẹ đã phải đi thăm bố con rồi. Thư này tới tay mẹ, chắc mẹ buồn lắm. Lòng mang nặng đẻ đau, giọt máu đào hơn ao nước lã, lá vàng còn ở trên cây, lá xanh rụng xuống trời ơi hỡi trời. Con của mẹ đã đi xa, để lại cho mẹ nỗi buồn nhất trên đời. Con rất hiểu đời mẹ khổ rất nhiều, bao hy vọng nuôi con khôn lớn, song vì đất nước có chiến tranh, thì mẹ ơi hãy lau nước mắt cho đời trẻ lại, sống đến ngày chiến thắng”. Trích thư của liệt sỹ Lê Văn Huỳnh, lưu giữ trong Nhà trưng bày Thành cổ Quảng Trị.

Ông Cao Xuân Ý, hiện công tác tại Phòng Công thương, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị kể:

“Trong 81 ngày đêm rất ác liệt, nhưng tôi có kỷ niệm đáng nhớ là cõng anh tiểu đội trưởng tên Lượng. Anh Lượng bị thương, gãy chân và bị thương ở tay. Tôi được giao cõng anh từ Ty cảnh sát cũ về bãi bơi. Máu của anh ướt cả quần áo tôi, sau đó tôi không có quần áo thay, nên mặc bộ quần áo đó suốt gần 2 tháng, từ lúc máu ướt cho đến lúc máu khô. Anh Lượng được đưa ra phía sau chữa trị. Lúc đó tôi chỉ biết anh tên Lượng, không biết quê anh ở đâu, anh còn sống hay đã chết”.

Cách đây hai năm, trong một lần giao lưu trên Đài truyền hình Trung ương, ông Cao Xuân Ý kể câu chuyện cõng đồng đội bị thương. Ông Lượng ở thành phố Hải Phòng biết tin đã tìm cách liên lạc với ông và họ gặp lại nhau tại thành cổ Quảng Trị sau 35 năm chiến tranh - Nụ cười và nước mắt. Họ kết làm anh em, nguyện vì nhau suốt đời.

Đối với ông Nguyễn Thanh Bình, cuộc gặp bất ngờ của hai chú cháu nơi chiến trường thành cổ mà ông chứng kiến cho đến nay vẫn làm ông day dứt: Giữa hai trận đấu, hai chú cháu mới kịp nhận ra nhau thì địch bất ngờ phản kích, người chú tên Đồng hy sinh tại chỗ. Còn người cháu là Dương nén đau thương, xông lên trả thù cho chú và cũng đã anh dũng hy sinh. Giọng ông Nguyễn Thanh Bình nghẹn ngào:

"Hai chú cháu gặp nhau ở thành cổ, chỉ tầm 30 phút thôi, nhưng chú trước, cháu sau, đều đã anh dũng hy sinh. Đó là kỷ niệm tôi không bao giờ quên và tôi nghĩ rằng rất khó quên”.

Mãi đến năm ngoái (2009), đồng đội mới tìm thấy hài cốt anh Đồng. Còn anh Dương vẫn nằm đâu đó trong lòng thành cổ. Day dứt vì đồng đội hy sinh đến nay chưa tìm thấy hài cốt, thứ bảy hàng tuần, ông Nguyễn Thanh Bình lại đi loanh quanh trong thị xã Quảng Trị và cố nhớ xem đã chôn ai ở đâu để đưa hài cốt các anh về với đất mẹ, quê hương.

Cho đến thời điểm này, ông đã tìm và cất bốc 30 liệt sĩ, trong đó 3 người có tên tuổi đã được đưa về quê ở Quảng Ngãi, Nam Định và Hà Nội. Rồi ông tình nguyện đến trồng hoa trong thành cổ Quảng Trị, góp phần làm đẹp thêm Khu di tích Quốc gia và quan trọng hơn là làm ấm lòng những đồng đội đã hy sinh. Nhiều người từng chiến đấu ở đây cùng chung ý nghĩ như thế. Cựu chiến binh Lê Bá Dương khi trở về thăm chiến trường xưa đã đi khắp thị xã Quảng Trị, lùng mua hoa huệ trắng về thả trên sông Thạch Hãn và làm những câu thơ đầy xúc động:

Đò xuôi Thạch Hãn xin chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm,

Có tuổi 20 thành sóng nước

Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm

Từ việc làm đầy ý nghĩa của ông, nhiều năm nay, ngày 27-7 đã trở thành một ngày rất riêng của Quảng Trị: Người dân khắp nơi trong tỉnh mua hoa, thả trên sông Thạch Hãn để tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh…

Ngành Văn hóa-Thể thao-Du lịch và chính quyền tỉnh Quảng Trị, cùng các cấp, các ngành chức năng đã và đang đầu tư tôn tạo, xây dựng Khu di tích thành cổ Quảng Trị thành công viên văn hóa tưởng niệm, vừa để tri ân các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống, vừa để giáo dục truyền thống cho thế trẻ hôm nay. Tại thị xã Quảng Trị đang xây dựng nhiều công trình nhằm tạo một không gian tưởng niệm linh thiêng, như Nhà hành lễ, Bến thả hoa trên sông Thạch Hãn, Tòa hành chính v.v…

Riêng dự án Bến thả hoa trên sông Thạch Hãn có số vốn đầu tư hơn 12 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành và được đưa vào sử dụng dịp kỷ niệm Ngày thương binh liệt sĩ, 27-7 năm nay. Sông Thạch Hãn, dòng sông xanh một thời hoa lửa, sẽ là một dòng sông hoa đăng, với nét riêng linh thiêng trong ngày hội văn hóa cách mạng của dân tộc.