Thành lập Duy Tân Hội và lời xướng xuất dương

Đầu thế kỷ XX, các phong trào vũ trang chống Pháp theo hệ tư tưởng phong kiến như Cần Vương lần lượt thất bại. Thực dân Pháp hoàn thành việc khai thác thuộc địa lần thứ nhất, siết chặt bộ máy cai trị. Trước tình hình đó, Phan Bội Châu nhận thấy các phương pháp đấu tranh cũ không còn hiệu quả. Sau khi đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương năm 1900, ông không ra làm quan mà đi khắp Bắc, Trung, Nam để kết giao với các sĩ phu yêu nước, tìm kiếm một con đường cứu nước hoàn toàn mới.

Tháng 5 năm 1904, tại nhà riêng của sĩ phu Nguyễn Thành ở Nam Bồ (Quảng Nam), Phan Bội Châu cùng các đồng chí cốt cán như Cường Để, Lê Trinh, Nguyễn Thành đã họp bàn và thống nhất thành lập Duy Tân Hội. Đây là tổ chức cách mạng đầu tiên của Việt Nam được xây dựng theo xu hướng bạo động cải cách. Hội nhất trí bầu Kỳ Ngoại Hầu Cường Để làm Hội chủ, còn Phan Bội Châu đảm nhận vai trò Trực tiếp điều hành và là linh hồn của hội. Tôn chỉ hoạt động của Duy Tân Hội được xác định rõ ràng: "Đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục Việt Nam, thành lập một chính phủ độc lập".

Điểm đột phá trong tư tưởng của Phan Bội Châu tại hội nghị này là việc xác định: muốn đánh đuổi được thực dân Pháp thì không thể chỉ dựa vào sức lực nội tại yếu ớt trong nước mà phải tìm kiếm sự giúp đỡ từ bên ngoài, đặc biệt là cầu viện sự hỗ trợ về quân sự và đào tạo nhân tài từ nước Nhật Bản – một quốc gia đồng văn, đồng chủng vừa thực hiện thành công cuộc Duy Tân Minh Trị. Quyết định thành lập Duy Tân Hội cùng chủ trương xuất dương đã đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của phong trào yêu nước Việt Nam từ đầu thế kỷ XX.