Thành lập Phân khu Nguyễn Huệ và xây dựng lực lượng vũ trang quần chúng chuẩn bị khởi nghĩa

Ông Nguyễn Văn Long, một nhân chứng lịch sử kể chuyện về cuộc khởi nghĩa Thanh La năm 1945

Ngày 16/02/1944, tại Hội nghị Khuổi Kịch (Tân Trào), đồng chí Hoàng Quốc Việt thay mặt Trung ương quyết định hai vấn đề quan trọng là chia Chiến khu Hoàng Hoa Thám thành hai phân khu và thành lập đội Cứu Quốc quân III, lấy sông Cầu làm ranh giới:

Phân khu A (chiến khu Quang Trung), thuộc tả ngạn sông Cầu gồm huyện: Bình Gia, Bắc Sơn (Lạng Sơn); Hữu Lũng, Yên Thế (Bắc Giang); Võ Nhai, bắc Đồng Hỷ (Thái Nguyên), lấy Võ Nhai làm trung tâm, có Ban lãnh đạo chiến khu, có trung đội Cứu quốc quân II là lực lượng nòng cốt.

Phân khu B (phân khu Nguyễn Huệ), thuộc hữu ngạn sông Cầu bao gồm: Định Hóa, Phú Lương, Đại Từ, nam Đồng Hỷ (Thái Nguyên); Sơn Dương, Yên Sơn, Hàm Yên, Na Hang, Chiêm Hóa (Tuyên Quang); Chợ Đồn, Bạch Thông (Bắc Cạn); Lập Thạch (Vĩnh Yên). lấy Sơn Dương làm trung tâm. Ban lãnh đạo tạm thời do đồng chí Tân Hồng đứng đầu.

Sau khi Phân khu Nguyễn Huệ hình thành, ngày 25/02/1944, đồng chí Hoàng Quốc Việt thay mặt Trung ương quyết định thành lập Trung đội Cứu quốc quân III là Đội quân cách mạng, làm nòng cốt của Phân khu Nguyễn Huệ. Phương châm hoạt động của trung đội là lấy chính trị làm chính, lấy quân sự để hỗ trợ tiến hành công tác tuyên truyền, vận động quần chúng, phát triển lực lượng chuẩn bị đón thời cơ. Cứu quốc quân III ra đời thúc đẩy phong trào cách mạng của vùng căn cứ địa dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Phân khu ủy Nguyễn Huệ.

Thực hiện chủ trương của Đảng, Phân khu Nguyễn Huệ tích cực đẩy mạnh phát triển phong trào cơ sở, tổ chức quần chúng và chuẩn bị xây dựng lực lượng vũ trang để sẵn sàng hành động khi có thời cơ.

Đến cuối năm 1944, phong trào cách mạng phát triển khắp các vùng trong tỉnh Tuyên Quang, căn cứ cách mạng được nối liền. Suốt một vùng rộng lớn các huyện Sơn Dương, Chiêm Hóa, Na Hang, Đại Từ, Định Hóa, Lập Thạch và một số huyện lân cận thuộc Phú Thọ như Phù Ninh, Đoan Hùng đã trở thành vùng căn cứ cách mạng, trong đó Tân Trào (Sơn Dương) là trung tâm.

Ở các địa phương kể trên lúc này đều đã có tổ chức quần chúng: thanh niên, phụ nữ, nhi đồng, tự vệ cứu quốc.. Việc xây dựng lực lượng vũ trang, mà Đội Cứu quốc quân III là nòng cốt, ở các địa phương đã có cơ sở vững được khu ủy Nguyễn Huệ hết sức quan tâm. Đêm đêm, thanh niên nam nữ, tự vệ cứu quốc say sưa luyện tập dưới sự hướng dẫn của các đồng chí cán bộ quân sự. Nhiều nơi, các cụ phụ lão cũng hăng hái tham gia luyện tập. Cơ sở cách mạng được mở rộng, lực lượng vũ trang của quần chúng ngày càng lớn mạnh, phong trào cách mạng ở các địa phương càng được củng cố, thu hút, lôi cuốn thêm các tầng lớp nhân dân đứng về phía cách mạng. Trong đó, xã Thanh La trở thành một trong những nơi có cơ sở Việt Minh phát triển mạnh trong Phân khu Nguyễn Huệ.

Tại Thanh La, cơ sở cách mạng được bí mật xây dựng từ đầu năm 1943, bắt nguồn ở thôn Lê, Đồng Tép, làng Dõn, làng Bâng, Cầu Toa. Đồng bào ở đây tuyệt đại bộ phận là người dân tộc Tày, có cảm tình với cách mạng. Cán bộ Việt Minh đã bí mật giáo dục, tuyên truyền, vận động đồng bào ủng hộ cách mạng từ rất sớm. Nhiều cơ sở cách mạng đã được xây dựng. Mặt trận Việt Minh ở xã ngày càng lớn mạnh. Bộ máy ngụy quyền suy yếu, một số chức sắc trong xã đã ngả theo cách mạng.

Từ đầu năm 1945, phong trào "sắm vũ khí, đuổi thù chung" ở Thanh La diễn ra rầm rộ. Đó là những nhân tố để phong trào Thanh La phát triển mạnh mẽ hơn.