Thành lập và lãnh đạo Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ
Từ khi Đông Dương Cộng sản Đảng ra đời, Đảng đã đưa cán bộ vào hoạt động trong các Công hội và tổ chức công nhân khác do tổ chức Thanh niên lập ra để tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản và đường lối cách mạng của Đảng. Nhờ vậy, phong trào đấu tranh của công nhân tại các trung tâm công nghiệp Bắc Kỳ như Hải Phòng, Hà Nội, Nam Định phát triển mạnh mẽ. Trong không khí sôi động đó, Trung ương lâm thời Đông Dương Cộng sản Đảng chủ trương triệu tập Đại hội đại biểu công nhân toàn xứ thành lập Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ để thống nhất lãnh đạo. Nguyễn Đức Cảnh được giao nhiệm vụ chuẩn bị mọi mặt để triệu tập Đại hội. Ngày 28/7/1929, Đại hội đại biểu công nhân toàn xứ Bắc Kỳ được tiến hành tại số nhà 15, phố Hàng Nón, Hà Nội3.
Đại hội đã thảo luận sôi nổi và đi đến thống nhất những vấn đề về hệ thống tổ chức, chương trình hành động, phương pháp đấu tranh... Đại hội quyết định xuất bản tờ báo Lao Động cơ quan tuyên truyền trong quần chúng công nhân và tạp chí Công hội Đỏ làm cơ quan lý luận. Đại hội quyết định thành lập Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ gồm 7 đồng chí, Nguyễn Đức Cảnh làm Hội trưởng, phụ trách tờ báo Lao Động và tạp chí Công hội Đỏ.
Để đưa tổ chức Công hội Đỏ Bắc Kỳ phát triển hơn nữa nhằm củng cố tổ chức vững chắc hơn, tháng 12/1929, Nguyễn Đức Cảnh triệu tập Hội nghị Ban Chấp hành lâm thời để kiểm điểm công tác, ấn định chương trình công tác mới và bầu Ban Chấp hành chính thức Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ. Hội nghị này có một ý nghĩa to lớn và là sự cổ vũ mạnh mẽ đối với phong trào công nhân cả nước. Sau hội nghị, tháng 12/1929, phong trào đấu tranh của công nhân Bắc Kỳ được dấy mạnh, nhiều cuộc bãi công nổ ra và giành được thắng lợi.
Nhận thấy ở phong trào công nhân mặc dù có phát triển song vẫn để giác ngộ lý luận Mác - Lênin trong công nhân không được thường xuyên, đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đề nghị Đông Dương Cộng sản cần phải có một số đồng chí chú trọng hơn nữa chủ nghĩa Mác - Lênin trong giai cấp công nhân Việt Nam. Đây là công việc cần kíp của Đảng. Nguyễn Đức Cảnh nhận nhiệm vụ biên soạn, in ấn và trực tiếp giảng dạy để đảng viên và công nhân cùng học tập. Các cuốn sách Cách mạng của Lênin, Trả lời Kơrôteme và Lịch sử của Quốc tế Cộng sản, Quốc tế Công hội Đỏ... là cơ sở lý luận, chỉ dẫn phong trào công nhân đấu tranh.
Nhà máy Diêm (Thành phố Vinh) - nơi đồng chí Nguyễn Đức Cảnh hoạt động, lãnh đạo phong trào công nhân năm 1930-1931
Hạt nhân nòng cốt trong việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam
Từ cuối năm 1929, đầu năm 1930, ba tổ chức cộng sản lần lượt được thành lập ở Việt Nam. Một cuộc họp được tổ chức cuối tháng 11/1929 bàn việc hợp nhất Đảng nhưng không thành. Phải đến cuối tháng 2/1930, tại Hương Cảng (Trung Quốc), dưới sự chủ trì của Nguyễn Ái Quốc, Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản mới đi đến thống nhất. Nguyễn Đức Cảnh và Trịnh Đình Cửu là đại biểu của Đông Dương Cộng sản Đảng.
Đây là lần đầu tiên Nguyễn Đức Cảnh được tiếp xúc và làm việc với Nguyễn Ái Quốc, vị lãnh tụ kính yêu của giai cấp công nhân và nhân dân Việt Nam. Nếu như trước đây Nguyễn Đức Cảnh tiếp thu tư tưởng Nguyễn Ái Quốc qua các tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp, Đường Kách mệnh và những sách báo của Người thì giờ đây được trực tiếp gặp mặt và làm việc đã củng cố thêm lòng tin vững chắc vào sự nghiệp cách mạng vĩ đại của giai cấp công nhân và nhân dân Việt Nam.
Trước ngày họp, các đại biểu của Đông Dương Cộng sản Đảng báo cáo tình hình với Nguyễn Ái Quốc về toàn bộ những hoạt động của tổ chức mình và tình hình phong trào công nhân Việt Nam. Nguyễn Ái Quốc tán thành những nhận định đó và yêu cầu Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Chí Diểu chuẩn bị ý kiến phát biểu tại Hội nghị thành lập Đảng4.
Dưới sự chủ tọa của Nguyễn Ái Quốc, Hội nghị thành lập Đảng diễn ra từ 6/1 đến ngày 7/2/1930, tại Cửu Long, Hương Cảng, Trung Quốc. Dự hội nghị có các đồng chí: Nguyễn Ái Quốc (thay mặt Quốc tế Cộng sản), Nguyễn Đức Cảnh, Trịnh Đình Cửu (thay mặt Đông Dương Cộng sản Đảng), Châu Văn Liêm, Nguyễn Thiệu (thay mặt An Nam Cộng sản Đảng). Đông Dương Cộng sản Liên đoàn vừa thành lập (1/1930) nên không kịp cử đại biểu tới dự.
Hội nghị đã nhất trí tán thành việc hợp nhất các tổ chức cộng sản trong nước thành một chính đảng duy nhất lấy tên là Đảng Cộng sản Việt Nam. Hội nghị thông qua Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt, Điều lệ vắn tắt của Đảng do Nguyễn Ái Quốc soạn thảo. Hội nghị cũng thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản, Hội Tương tế, Hội Phản đế… và thông qua Lời kêu gọi của Nguyễn Ái Quốc.
Sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam là một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử cách mạng Việt Nam. “Nó xác lập vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân đối với cách mạng, xác lập vai trò lãnh đạo của giai cấp vô sản ta đã trưởng thành và đủ sức lãnh đạo cách mạng”5.
Ngày 10/2/1930, Nguyễn Đức Cảnh và Trịnh Đình Cửu về nước báo cáo tình hình và thực hiện chủ trương tiến hành hợp nhất các tổ chức cộng sản trong nước và cử ra Ban Chấp hành Trung ương lâm thời. Cuối tháng 2/1930, tại số nhà 42, phố Hàng Thiếc, Hà Nội, Ban Chấp hành Trung ương lâm thời được cử ra gồm 7 đồng chí. Nguyễn Đức Cảnh được giới thiệu vào Trung ương lâm thời, song đồng chí đã khiêm tốn từ chối và giới thiệu đồng chí khác thay thế mình6.
Sau khi Ban Chấp hành Trung ương lâm thời được thành lập, các Xứ ủy cũng lần lượt ra đời. Nguyễn Đức Cảnh được đề cử làm Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ, trực tiếp lãnh đạo xây dựng Đảng bộ Hải Phòng. Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Đức Cảnh, phong trào công nhân Hải Phòng ngày càng phát triển. Nhiều tổ chức quần chúng cách mạng như Nông hội đỏ, Công hội đỏ, Thanh niên đoàn... được xây dựng. Bằng những kinh nghiệm và tài liệu quý báu của mình trong quá trình hoạt động cách mạng, Nguyễn Đức Cảnh với vai trò là người đón tiếp đồng chí Trần Phú về Hải Phòng quan sát thực tiễn, đồng chí đã trao đổi, bàn bạc với đồng chí Trần Phú trong quá trình nghiên cứu dự thảo Luận cương Chính trị tháng 10/1930.
Tháng 10/1930, trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào công nhân với đỉnh cao là Xô Viết – Nghệ Tĩnh, Nguyễn Đức Cảnh được Trung ương cử vào Xứ ủy Trung Kỳ, phụ trách công tác tuyên huấn. Nguyễn Đức Cảnh đã nỗ lực hết sức mình, hoạt động không mệt mỏi, ban đêm đi đến từng cơ sở để nắm tình hình, xây dựng, phát triển phong trào, uốn nắn những sai lệch trong quá trình đấu tranh của quần chúng. Ban ngày, đồng chí miệt mài nghiên cứu, phân tích tình hình để báo cáo Thường vụ Xứ ủy, đồng thời viết nhiều bài báo đăng trên các tờ Tiến lên, Người lao khổ... làm tài liệu tuyên truyền trong quần chúng. Nguyễn Đức Cảnh cũng đề nghị Xứ ủy Trung Kỳ mở các lớp huấn luyện chính trị cho cán bộ, đảng viên và công nhân. Nhiều những cán bộ cốt cán của phong trào đã được huấn luyện, trở thành những cán bộ cốt cán của phong trào.
Thực dân Pháp vô cùng lo sợ, đã tiến hành đàn áp, khủng bố, dìm phong trào trong biển máu. Nhiều cán bộ cốt cán, nhiều đảng viên kiên trung bị giết, bị bắt. Nguyễn Đức Cảnh bị thực dân Pháp bắt vào khoảng cuối tháng 4/1931, sau bị giam tại nhà lao Hỏa Lò (Hà Nội) và bị kết án tử hình.
Trong những ngày tháng cuối đời, Nguyễn Đức Cảnh đã dồn hết tâm lực vào việc đúc kết kinh nghiệm, rút ra lý luận cho công tác vận động công nhân. Đồng chí đã viết tập Công nhân vận động, nêu rõ tình hình, đặc điểm, tinh thần cách mạng, nội dung và phương pháp tổ chức giai cấp công nhân Việt Nam. Đó là một tài liệu tổng kết, làm phong phú thêm lý luận vận động công nhân của Đảng.
