THANH NIÊN XUNG PHONG NAM TRÊN TUYẾN TRƯỜNG SƠN

THANH NIÊN XUNG PHONG NAM TRÊN TUYẾN TRƯỜNG SƠN

Những người giữ mạch giao thông giữa chiến trường khói lửa

1. Bối cảnh lịch sử và sự hình thành lực lượng

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc chi viện sức người, sức của từ miền Bắc cho chiến trường miền Nam, đồng thời phục vụ nhiệm vụ quốc tế trên địa bàn một số khu vực của Lào và Campuchia. Đây không chỉ là tuyến đường bộ đơn thuần mà là một hệ thống vận tải gồm nhiều trục đường, nhánh đường, bến vượt sông, kho tàng, trạm giao liên và các công trình bảo đảm kỹ thuật.

Cùng với bộ đội Trường Sơn, lực lượng thanh niên xung phong (TNXP) đã tham gia mở đường, sửa đường, bảo đảm giao thông và phục vụ vận tải. Trong lực lượng ấy có đông đảo nam thanh niên, đảm nhiệm nhiều công việc nặng nhọc tại những khu vực thường xuyên chịu tác động của bom đạn và thời tiết khắc nghiệt.

Cần nhìn nhận đúng vị trí của họ: TNXP không thay thế toàn bộ lực lượng công binh hay các đơn vị vận tải quân đội. Họ phối hợp với bộ đội, công nhân giao thông và lực lượng tại chỗ để duy trì khả năng lưu thông của tuyến đường. Công việc của mỗi đơn vị phụ thuộc vào nhiệm vụ, địa bàn và từng giai đoạn chiến tranh.

Giá trị lịch sử của lực lượng TNXP nam vì thế không chỉ nằm ở những trường hợp hy sinh hoặc những tấm gương cá nhân được tuyên dương, mà còn ở khối lượng công việc thường nhật giúp tuyến vận tải chiến lược tiếp tục hoạt động trong điều kiện bị đánh phá kéo dài.

2. Phá đá, mở đường và vượt qua địa hình hiểm trở

9

Địa hình Trường Sơn có nhiều dãy núi, sườn dốc, khe sâu, suối và sông. Để hình thành những tuyến đường có thể phục vụ vận chuyển, lực lượng mở đường phải xử lý nhiều dạng địa hình khác nhau, từ rừng rậm, đất đá đến những đoạn đường dễ sạt lở trong mùa mưa.

Nam thanh niên xung phong tham gia các công việc như phát quang, đào đất, phá đá theo phương án được giao, san gạt mặt đường, gia cố nền đường và vận chuyển vật liệu. Ở những đoạn đường mới mở, lao động thủ công có vai trò đáng kể, nhất là tại nơi phương tiện cơ giới khó tiếp cận hoặc điều kiện kỹ thuật còn hạn chế.

Phá đá không phải là công việc duy nhất, cũng không thể xem là nhiệm vụ của mọi đội TNXP. Tùy điều kiện thực tế, mỗi đơn vị được phân công những phần việc phù hợp. Sau khi mở được đường, lực lượng còn phải tiếp tục sửa chữa, chống sạt lở, khơi rãnh thoát nước và gia cố các vị trí nền đường yếu.

Điểm đáng chú ý là con đường không hoàn thành một lần rồi có thể sử dụng ổn định mãi mãi. Địa hình thay đổi theo mưa lũ, đất đá có thể trôi xuống mặt đường, còn các đợt đánh phá khiến nhiều đoạn phải sửa chữa liên tục. Vì vậy, mở đường và giữ đường là hai nhiệm vụ gắn bó chặt chẽ với nhau.

3. San lấp hố bom, sửa chữa đường và khôi phục giao thông

9

Một trong những nhiệm vụ thường xuyên của TNXP trên tuyến Trường Sơn là khắc phục hậu quả các đợt đánh phá đường giao thông. Bom đạn có thể phá hỏng mặt đường, làm sạt taluy, chia cắt những đoạn đường độc đạo hoặc gây hư hại các công trình vượt sông, suối. Trong khi đó, hàng hóa và lực lượng vẫn cần được vận chuyển ra phía trước.

Công việc sửa đường thường gồm ba khâu liên tiếp:

• Khảo sát và xác định vị trí hư hỏng: kiểm tra đoạn đường bị sạt lở, xác định vị trí cần gia cố và phối hợp với lực lượng chuyên môn khi phát hiện nguy cơ bom mìn.

Việc san lấp hố bom không đơn giản là đưa đất đá lấp kín một khoảng trống. Nếu nền đường không được xử lý chắc chắn, mặt đường có thể tiếp tục sụt lún dưới sức nặng của phương tiện, nhất là trong mùa mưa. Vì thế, công tác sửa chữa đòi hỏi sức lao động, kinh nghiệm thực tế và sự phối hợp giữa các nhóm làm đường.

Theo bài viết của Bảo tàng Lịch sử quốc gia về lực lượng TNXP chống Mỹ, cứu nước, lực lượng này đảm nhiệm nhiều công việc, trong đó có san lấp hố bom, sửa chữa cầu đường, chốt giữ các trọng điểm giao thông và hướng dẫn xe đi qua khu vực bị đánh phá. Bài viết cũng ghi nhận quy mô đóng góp lớn của TNXP trong việc mở đường và giữ vững các tuyến giao thông chiến lược.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Cần nhấn mạnh rằng không phải mọi hố bom đều do TNXP tự xử lý. Những vị trí có bom chưa nổ hoặc tình huống vượt quá khả năng chuyên môn phải được phối hợp xử lý theo nhiệm vụ và năng lực của các lực lượng chuyên trách. Điều này cho thấy bảo đảm giao thông là công việc tổ chức theo hệ thống, không chỉ dựa vào sức chịu đựng của từng cá nhân.

4. Dựng cầu, làm đường vượt sông và giữ vững các điểm giao thông trọng yếu

Trên tuyến Trường Sơn, những con sông, suối và khe sâu là trở ngại lớn đối với vận tải. Khi cầu bị hư hại hoặc một đoạn đường bị nước lũ cuốn trôi, khả năng vận chuyển có thể bị gián đoạn. Vì vậy, việc xây dựng, sửa chữa cầu và tổ chức các phương án vượt sông có ý nghĩa quan trọng đối với toàn tuyến.

Trong những công việc này, TNXP có thể tham gia vận chuyển vật liệu, chuẩn bị mặt bằng, làm đường dẫn lên cầu, gia cố nền đường, thu dọn đất đá và hỗ trợ những phần việc phù hợp với năng lực của đơn vị. Những công trình đòi hỏi kỹ thuật chuyên môn cao, nhất là cầu có kết cấu phức tạp, thuộc trách nhiệm của lực lượng công binh hoặc các đơn vị kỹ thuật được giao nhiệm vụ; TNXP phối hợp tùy theo yêu cầu cụ thể.

Các công trình vượt sông không chỉ cần được dựng lên mà còn phải duy trì khả năng sử dụng trong điều kiện mưa lũ và đánh phá. Do đó, việc kiểm tra, gia cố đường dẫn, khắc phục sạt lở và sửa chữa sau hư hỏng cũng quan trọng không kém việc xây dựng ban đầu.

Tư liệu về Bộ đội Trường Sơn do Báo Quân đội nhân dân giới thiệu cho thấy hệ thống giao thông được hình thành bằng sự phối hợp của công binh, công nhân giao thông, TNXP và dân công hỏa tuyến. Hệ thống này có đường chính, đường nhánh, đường dự bị và những tuyến được tổ chức để giảm thiệt hại khi đối phương đánh phá.

Quân Đội Nhân Dân

Bởi vậy, đóng góp của TNXP nam trong việc dựng cầu và sửa đường cần được đặt trong mối quan hệ với toàn bộ lực lượng bảo đảm giao thông. Họ là một bộ phận trực tiếp góp sức duy trì hoạt động của hệ thống, chứ không phải lực lượng duy nhất xây dựng toàn bộ công trình trên tuyến.

5. Điều kiện sống và lao động giữa núi rừng Trường Sơn

Đời sống của thanh niên xung phong trên tuyến Trường Sơn chịu tác động trực tiếp của địa hình, khí hậu, điều kiện hậu cần và tình hình chiến sự. Nơi ở thường là lán trại hoặc nơi trú quân được dựng tạm trong rừng; điều kiện ăn, ở, chăm sóc sức khỏe và nghỉ ngơi thay đổi theo từng địa bàn, từng thời kỳ và khả năng tiếp tế của đơn vị.

Mùa mưa gây khó khăn cho việc đi lại, vận chuyển vật liệu và bảo quản lương thực. Đường trơn, đất đá sạt lở, nước suối dâng cao khiến việc tiếp cận các vị trí lao động trở nên vất vả. Vào mùa khô, nắng nóng, bụi đất và tình trạng thiếu nước ở một số nơi cũng ảnh hưởng đến sinh hoạt và sức khỏe.

Bên cạnh điều kiện tự nhiên, các đợt đánh phá bằng đường không làm tăng nguy cơ đối với những người làm nhiệm vụ gần tuyến vận tải. Nhiều đơn vị phải bố trí công việc phù hợp với tình hình thực tế, duy trì cảnh giới và tổ chức lực lượng khắc phục hậu quả khi giao thông bị gián đoạn. Tư liệu lịch sử về đường Hồ Chí Minh ghi nhận các cuộc đánh phá kéo dài đã gây tổn thất về người, phương tiện và công trình giao thông, buộc lực lượng trên tuyến phải liên tục sửa chữa, mở đường tránh và tìm cách duy trì vận chuyển.

Moj

+1

Trong hoàn cảnh đó, đời sống tập thể giữ vai trò quan trọng. Các đội viên cùng tổ chức nơi ở, chuẩn bị bữa ăn, vận chuyển vật liệu, hỗ trợ người bị ốm hoặc bị thương và chia sẻ phần việc khi có người không đủ sức khỏe tiếp tục lao động. Những công việc này ít khi xuất hiện trong các bản tổng kết chiến công dưới dạng thành tích riêng, nhưng là điều kiện cần thiết để đơn vị duy trì hoạt động.

Tuy nhiên, không nên hình dung mọi đơn vị đều có hoàn cảnh sống giống nhau. Mức độ thiếu thốn, tổ chức sinh hoạt và cường độ lao động phụ thuộc vào nhiệm vụ, địa bàn đóng quân, thời điểm và điều kiện bảo đảm hậu cần. Khi viết về từng đơn vị hoặc cá nhân, cần dựa vào hồi ký, hồ sơ và lời kể có thể xác định nguồn gốc để mô tả cụ thể hơn.

6. Tinh thần đồng đội thể hiện qua công việc hằng ngày

Tinh thần đồng đội của TNXP nam trên Trường Sơn có thể được nhận diện qua cách tổ chức và thực hiện nhiệm vụ, thay vì chỉ qua những lời ca ngợi khái quát.

Trước hết, đó là sự phối hợp giữa các nhóm lao động. Người phát quang, người đào đắp, người vận chuyển vật liệu và người gia cố mặt đường phải hoàn thành phần việc của mình để cả đoạn đường sớm được khôi phục. Một khâu chậm trễ có thể ảnh hưởng đến tiến độ chung.

Thứ hai, đó là việc chia sẻ trách nhiệm trong điều kiện khó khăn. Khi một vị trí cần nhiều người cùng xử lý, các đội viên phải phối hợp theo sự phân công. Khi đồng đội bị thương hoặc kiệt sức, việc hỗ trợ và tổ chức thay thế nhân lực giúp đơn vị tiếp tục thực hiện nhiệm vụ.

Thứ ba, đó là tính kỷ luật và ý thức về công việc chung. Sửa đường, làm cầu hay vận chuyển vật liệu đều cần tuân thủ sự phân công, phối hợp với lực lượng chuyên môn và thực hiện các yêu cầu an toàn. Tinh thần trách nhiệm không chỉ thể hiện ở việc làm nhanh, mà còn ở việc làm đúng yêu cầu kỹ thuật và bảo đảm khả năng sử dụng của công trình.

Những biểu hiện ấy giúp lý giải vì sao công tác bảo đảm giao thông cần đến các tập thể được tổ chức chặt chẽ. Một người có thể đóng góp sức lao động đáng kể, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào sự phối hợp của cả đơn vị và mối liên hệ giữa các lực lượng trên tuyến.

Khi sử dụng hồi ký của cựu TNXP, cần phân biệt lời kể về trải nghiệm cá nhân với những nhận định khái quát cho toàn lực lượng. Một câu chuyện có thể phản ánh chân thực cuộc sống của một người hoặc một đơn vị, nhưng không tự động chứng minh rằng mọi đội TNXP đều trải qua hoàn cảnh giống nhau.

7. Đóng góp chiến lược đối với tuyến vận tải Trường Sơn

Đóng góp quan trọng nhất của TNXP trong công tác mở đường và bảo đảm giao thông là góp phần duy trì khả năng vận chuyển liên tục trên tuyến chi viện chiến lược.

Tác động đó có thể nhìn nhận trên ba phương diện.

• Duy trì lưu thông: việc sửa đường, san lấp hố bom và gia cố các đoạn hư hỏng giúp giảm thời gian gián đoạn, tạo điều kiện cho phương tiện tiếp tục vận chuyển người và hàng hóa.

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, trong 10 năm hoạt động của lực lượng TNXP chống Mỹ, cứu nước, lực lượng này đã mở 102 con đường chiến lược với tổng chiều dài 4.130 km, vận chuyển trên 100.000 tấn vũ khí, đạn dược, lương thực và tham gia bảo đảm tại gần 3.000 trọng điểm giao thông. Đây là số liệu tổng hợp về lực lượng TNXP trong phạm vi được bài viết đề cập, không phải thành tích riêng của nam TNXP trên tuyến Trường Sơn.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Ở quy mô rộng hơn, tư liệu về Bộ đội Trường Sơn ghi nhận hệ thống đường vận tải phát triển thành mạng lưới gồm nhiều trục dọc, trục ngang và các tuyến bổ trợ. Hệ thống ấy được xây dựng, vận hành và bảo vệ bởi nhiều lực lượng, trong đó có công binh, vận tải quân sự, TNXP, dân công hỏa tuyến và nhân dân các địa phương.

Đường Hồ Chí Minh

+1

Từ những dữ kiện này có thể thấy, việc san lấp một hố bom hay sửa chữa một đoạn đường không chỉ có ý nghĩa tại chỗ. Khi được thực hiện đúng lúc, công việc ấy góp phần nối lại một mắt xích trong hệ thống vận tải. Giá trị chiến lược nằm ở hiệu quả cộng dồn của hàng nghìn công việc như vậy, được thực hiện trên nhiều địa bàn và trong thời gian dài.

Dẫu vậy, không nên quy mọi kết quả vận tải của Trường Sơn cho riêng TNXP. Hiệu quả của tuyến đường là kết quả phối hợp giữa tổ chức chỉ huy, công binh, lái xe, lực lượng vận tải, TNXP, dân công hỏa tuyến, lực lượng bảo vệ và nhân dân địa phương.

8. Tư liệu lịch sử và yêu cầu kiểm chứng

Để xây dựng một bài viết có giá trị lưu trữ, tuyên truyền và giáo dục truyền thống về nam TNXP trên Trường Sơn, nên ưu tiên các nhóm tư liệu sau:

1. Tư liệu của cơ quan lưu trữ, bảo tàng: dùng để xác định quá trình hình thành lực lượng, nhiệm vụ, địa bàn hoạt động và số liệu tổng kết.

Một nguồn tham khảo có thể sử dụng là bài viết của Bảo tàng Lịch sử quốc gia về sự kiện thành lập lực lượng TNXP chống Mỹ, cứu nước ngày 21/6/1965. Bài viết cung cấp thông tin về nhiệm vụ và thành tích tổng hợp của lực lượng.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Bên cạnh đó, bài viết Trang vàng lịch sử: Chiến trường Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh trên Báo Quân đội nhân dân cung cấp bối cảnh về mạng lưới giao thông và vai trò phối hợp giữa các lực lượng bảo đảm tuyến đường.

Quân Đội Nhân Dân

Để bảo đảm độ chính xác, cần lưu ý ba điểm:

• Không tự gán một câu chuyện tập thể cho một cá nhân có thật khi chưa có hồ sơ hoặc lời kể xác minh được.

Các nguồn trên giúp xác lập bối cảnh và nhiệm vụ chung. Nếu muốn viết sâu về một đơn vị nam TNXP cụ thể, cần tiếp tục đối chiếu lịch sử đơn vị, hồi ký và hồ sơ địa phương; không nên dùng những mô tả chung để thay thế chứng cứ còn thiếu.

9. Kết luận: Giá trị lịch sử của những người giữ đường

Lực lượng thanh niên xung phong nam trên tuyến Trường Sơn là một bộ phận quan trọng của lực lượng bảo đảm giao thông trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Qua các nhiệm vụ mở đường, phá đá, san lấp hố bom, gia cố nền đường, hỗ trợ làm cầu và khôi phục những đoạn giao thông bị hư hỏng, họ góp phần duy trì hoạt động của tuyến vận tải chiến lược.

Nhìn từ công việc thực tế, đóng góp của họ không chỉ nằm ở những thời điểm chiến đấu ác liệt mà còn ở lao động thường xuyên: sửa một đoạn đường sau mưa lũ, vận chuyển vật liệu đến nơi cần thiết, phối hợp khắc phục hư hỏng và hoàn thành phần việc được giao. Những hoạt động ấy góp phần làm cho hệ thống giao thông có thể tiếp tục phục vụ nhiệm vụ chi viện chiến trường.

Điều kiện sống gian khổ và nguy cơ từ chiến tranh là những yếu tố có thật trong lịch sử Trường Sơn. Nhưng để hiểu đầy đủ về con người trong hoàn cảnh ấy, cần đặt bên cạnh sự hy sinh là tổ chức lao động, kỹ năng, kỷ luật, tình đồng đội và sự phối hợp giữa nhiều lực lượng.

Tôn vinh nam TNXP Trường Sơn vì thế không nhất thiết phải dựa vào những mỹ từ lớn lao. Việc xác định đúng nhiệm vụ, làm rõ điều kiện thực hiện công việc, kiểm chứng số liệu và ghi nhận đóng góp của từng tập thể đã là cách thiết thực để bảo tồn ký ức lịch sử. Qua đó, thế hệ sau có thể hiểu rằng con đường chi viện chiến lược được duy trì không chỉ bằng những chiến công nổi bật, mà còn bằng lao động bền bỉ của những người trực tiếp mở đường và giữ cho giao thông không bị đứt đoạn.