Thanh niên xung phong trong Chiến dịch Điện Biên Phủ
Thanh niên xung phong trong Chiến dịch Điện Biên Phủ
Đánh giá về Chiến thắng Điện Biên Phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “…Chiến thắng Điện Biên Phủ đã kết thúc vẻ vang cuộc kháng chiến lâu dài, gian khổ, anh dũng của quân và dân nước ta chống thực dân Pháp xâm lược và can thiệp Mỹ. Đó là thắng lợi vĩ đại của nhân dân ta mà cũng là thắng lợi chung của tất các dân tộc bị áp bức trên thế giới”[1]. Thắng lợi của Chiến dịch Điện Biên Phủ là thắng lợi của sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, của đường lối kháng chiến: “Toàn dân, toàn diện, lâu dài và tự lực cánh sinh”, trong đó có đóng góp không nhỏ của lực lượng thanh niên xung phong.Năm 1950, để đáp ứng yêu cầu ngày một lớn của chiến trường, đặc biệt để chuẩn bị mọi mặt cho Chiến dịch Biên Giới, bên cạnh lực lượng dân công thì việc huy động lực lượng thanh niên trẻ, khỏe có thể tác chiến nhanh là một nhu cầu cấp thiết. Nhận thấy vai trò to lớn của tuổi trẻ Việt Nam, ngày 15/7/1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ thị cho Trung ương Đoàn Thanh niên cứu quốc thành lập Đội Thanh niên xung phong công tác trung ương nhằm tập hợp những thanh niên tình nguyện được giáo dục và tổ chức chặt chẽ, thật sự là đội quân chủ lực để có thể mở hàng trăm ki-lô-mét đường, vận chuyển hàng vạn tấn lương thực, đạn dược, trong bất kỳ mọi tình huống kịp phục vụ cho bộ đội có đủ điều kiện đẩy mạnh tác chiến theo hướng mở các chiến dịch lớn, dài ngày… Từ 225 đội viên ban đầu, đến đầu năm 1953 lực lượng của đội đã lên đến hàng nghìn đội viên, phân bố khắp từ Chiến khu Việt Bắc, đến vùng tự do Liên khu 4 và miền Tây Nam Bộ. Lực lượng thanh niên xung phong đã làm tốt công tác đảm bảo giao thông, phục vụ chiến đấu (làm tốt công tác tháo gỡ bom, mìn, tải thương bệnh binh). Trước khi Chiến dịch Điện Biên Phủ diễn ra, lực lượng thanh niên xung phong không ngừng được củng cố, phát triển, là lực lượng thường trực, bổ sung cho bộ đội chủ lực, phối hợp, đảm nhận vận chuyển trên các hướng tiến công. Ngày 26/3/1953, Đại đội 261 Thanh niên xung phong được thành lập. Đến tháng 7/1953, quân số của đội là 850 người[2]. Cuối năm 1953, để tăng cường lực lượng thanh niên xung phong phục vụ kháng chiến “Đội Thanh niên xung phong công tác Trung ương” và “Đội Thanh niên xung phong” được sáp nhập thành tổ chức với tên gọi “Đoàn Thanh niên xung phong Trung ương” thuộc Hội đồng Cung cấp. Ngoài ra, còn có lực lượng thanh niên xung phong dưới tên gọi “Đội chủ lực giao thông” thuộc Bộ Giao thông Công chính quản lý. Ngoài ra, một số địa phương thuộc các liên khu III, IV, V cũng tổ chức những đội thanh niên xung phong phục vụ chiến đấu. Đến tháng 1/1954, quân số của Đoàn thanh niên xung phong phát triển lên gần 1 vạn đội viên, biên chế thành 8 đội: 34, 36, 38, 40, 42, 44, 46, 48 được chia thành 50 đại đội với nhiệm vụ chính là sửa chữa, mở rộng và làm mới các tuyến đường giao thông dẫn đến Điện Biên Phủ. 
Thanh niên xung phong phá đá, mở rộng đường qua núi. Ảnh Tư liệu Trên mặt trận bảo đảm giao thông vận tải, thanh niên xung phong đã lao động quên mình, khẩn trương để mở thêm đường mới. Từ tháng 12/1953 đến đầu tháng 3/1954, thanh niên xung phong cùng với lực lượng công binh và lực lượng dân công đã sửa chữa được 300km Đường 41 và Đường 13 nối từ Tuần Giáo lên Điện Biên Phủ. Tại tuyến đường này, Đại đội 406 trong nhiều tháng liền đã không một lần nào để xe tắc trên cung đường dài 25km của Đường 41 với hai đèo nguy hiểm. Có những ngày địch tập trung bắn phá thả tới 60 quả bom các loại hòng cắt đứt đường tới Điện Biên Phủ, nhưng đêm nào thanh niên xung phong cũng đảm bảo thông đường trước 24 giờ. Ngoài ra, anh em còn phải thức nhiều đêm chặt cây kè đá chống lầy cho xe qua. Cũng tại đây, Đại đội 407 phụ trách đoạn đường dài 45km trên Đường 13, nhiều dốc cao, vực sâu nhưng cán bộ, chiến sĩ đại đội vẫn kiên cường bám trụ, san lấp những quãng lầy, rà phá bom nổ chậm. Đội 34 bảo đảm giao thông trên tuyến đường dài 200km tư Suối Rút (Hòa Bình) đến ki-lô-mét số 31 Tuần Giáo đi Điện Biên. Quân số của đội không ngừng được tăng cường, biên chế thành 11 đại đội đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác nhau. Ngã Ba Cò Nòi là địa bàn “xung yếu” trong tuyến đường của chiến dịch, nơi địch đánh phá ác liệt nhất. Trung bình mỗi ngày quân Pháp ném xuống đây 69 tấn bom, trong đó chủ yếu là bom nổ chậm với nhiều loại kíp hẹn giờ khác nhau, gây khó khăn trong việc phá nổ. Các đại đội thanh niên xung phong đã kiên cường bám trụ ngày đêm sửa đường, làm đường, phá bom, đảm bảo thông đường cho xe ra tiền tuyến. Tại đèo Pha Đin, lực lượng thanh niên xung được bố trí 9 đại đội. Trên đỉnh đèo là Đại đội 264, hướng về phía Thuận Châu có các Đại đội 292, 293, 294, 294 thuộc Đội 34, hướng về phía Tuần Giáo là các Đại đội 403, 405, 408, 409 thuộc Đội 40. Mặc dù bị phân tán nhưng lực lượng thanh niên xung phong vẫn quyết tâm giữ vững mạch máu giao thông. Để cho tuyến đường thông suốt, anh em thanh niên xung phong phải trực 24/24 giờ phá bom nổ chậm, san lấp hố bom. Nhiều thanh niên xung phong đã ngã xuống trên con đèo hiểm trở này.
Nữ Thanh niên xung phong san lấp hố bom. Ảnh Tư liệu Các tổ rà phá bom nổ chậm của lực lượng thanh niên xung phong phá được hàng nghìn quả bom các loại, hạn chế đến mức thấp nhất tổn thất mà địch gây ra trên các tuyến đường. Các đội viên thanh niên kiên trì học hỏi nắm vững quy trình để gỡ phá thành công bom, mìn, tiêu biểu là các đồng chí Cao Xuân Thọ, Nguyễn Tiến Thụ, Trần Cam… Bên cạnh nhiệm vụ đảm bảo giao thông, lực lượng thanh niên xung phong còn đảm nhận nhiệm vụ bảo đảm lương thực, thực phẩm, tải thương chăm sóc thương, bệnh binh. Khi Chiến dịch bước vào giai đoạn cam go, ác liệt với nhịp độ khẩn trương, thần tốc, công việc vận chuyển phải chạy đua với thời gian, các đơn vị thanh niên xung phong đã phấn đấu làm việc tăng năng suất bốc vác, tăng cân, tăng chuyến, giải phóng nhanh phương tiện và mặt đường. Các Đại đội 295, 297 (Đội 34), Đại đội 408, 410 (Đội 36) làm nhiệm vụ trên Đường 41 giảm thời gian bốc xếp hàng trên một xe ô tô từ 25 phút xuống còn 6, 7 phút. Các địa đội ở binh trạm Tuyên Quang, Phú Thọ cũng giải phóng được 40 - 50 xe, đột xuất giải phóng tới 80 xe trong một đêm. Sau khi dỡ hàng xong, các đội viên thanh niên xung phong đi tìm lá cây, rơm trải lên thùng xe để chuyển thương binh về chuyến sau. Những ngày có nhiều thương binh nặng, đơn vị cử người theo xe để cùng quân y chăm sóc thương binh. Các đội viên làm nhiệm vụ vận chuyển thương binh đều được tuyển chọn, đó là những thanh niên có sức khỏe, được huấn luyện cáng thương, cách chăm sóc thương binh, huấn luyện cách bảo vệ thương binh. Có những đồng chí đã lấy thân mình che chắn cho thương binh lúc bom đạn nổ, có những đồng chí đã hy sinh để bảo vệ thương binh. Với khẩu hiệu “chuyển hết, chuyển nhanh, chuyển an toàn”, “không để thương binh đau, thương binh đói, khát, thương binh bị thương lần hai”, hàng nghìn thương binh được cứu chữa, vận chuyển an toàn. Được tôi luyện trong chiến đấu, những đội viên thanh niên xung phong đã nhanh chóng trưởng thành, là nguồn bổ sung quân số cho các đơn vị bộ đội chủ lực, cho một số bộ ngành: 300 đội viên tham gia vào các đơn vị công binh, 402 đội viên được điều động vào lực lượng vận tải quân sự, 170 đội viên sang Cục Quân y, 30 đội viên phụ trách các đội công trình ở Bộ Giao thông Công chính. Từ tháng 3 đến tháng 7/1954, các đơn vị thanh niên xung phong đã cung cấp cho các bộ, ngành và các đơn vị bộ đội 8.000 người[3]. Trong lĩnh vực nào thì những đội viên thanh niên xung phong cũng phát huy tinh thần anh dũng, mưu trí, sáng tạo. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ có 18.200 cán bộ, đội viên thanh niên xung phong trực tiếp tham gia phục vụ chiến dịch, tiếp tế cho bộ đội 4.300 tấn gạo, 150 tấn thịt, 450 tấn rau xanh[4]. Khi Chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng (7/5/1954), các đơn vị bộ đội, dân công lần lượt hành quân về xuôi thì các đơn vị thanh niên xung phong vẫn ở lại tiếp tục nhận nhiệm vụ cùng một số đơn vị thu dọn chiến trường. Thực hiện chỉ đạo của Bộ Chỉ huy mặt trận: trong một ngày đêm phải đưa toàn bộ chiến lợi phẩm ra khỏi lòng chảo Mường Thanh để tránh không quân địch đánh phá. Với tinh thần làm việc khẩn trương, thanh niên xung phong cùng lực lượng quân đội đã thu hồi, phân loại xong toàn bộ chiến lợi phẩm. Sau đó, chuyển các chiến lợi phẩm thu được ra ngoài bằng ô tô và xe đạp thồ. Lực lượng thanh niên xung phong làm việc quên mình, không kịp ăn cơm, bốc vác vận chuyển không ngừng tay để kịp chuyển chiến lợi phẩm ra ngoài kịp thời, đúng tiến độ.
Đơn vị nữ Thanh niên xung phong làm Đường 20 Quyết Thắng. Ảnh Tư liệu Với những thành tích đã đạt được trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, lực lượng thanh niên xung phong đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh khen ngợi: “làm tròn trách nhiệm một cách vẻ vang” và được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất cho lực lượng thanh niên xung phong và 60 huân chương các loại cho các tập thể và cá nhân xuất sắc trong chiến dịch lịch sử này. Những đóng góp của lực lượng thanh niên xung phong trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, mà đỉnh cao là Chiến dịch Điện Biên Phủ đã được các thế hệ sau tiếp nối, phát huy trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và trong công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Bài học về tổ chức và hoạt động của lực lượng thanh niên xung phong trong Chiến dịch Điện Biên Phủ vẫn còn nguyên giá trị. Trong những năm kháng chiến chống đế quốc Mỹ, tiếp nối truyền thống cha anh, hàng vạn thanh niên đã gia nhập lực lượng thanh niên xung phong với phong trào “Ba sẵn sàng”, “Năm xung phong” với quyết tâm “Xe dọc Trường Sơn đi cứu nước”. Họ đã viết lên những trang sử hào hùng của dân tộc, khắc ghi tên tuổi ở các chiến trường khốc liệt như: Ngã ba Đồng Lộc, Truông Bồn, Hàm Rồng, Đường 20 Quyết thắng… Khi đất nước hòa bình, thanh niên xung phong tiếp tục có mặt ở những nơi khó khăn, gian khổ để khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bước vào thời kỳ đổi mới, lực lượng thanh niên luôn xung kích đi đầu trong mọi lĩnh vực thông qua phong trào “Thanh niên tình nguyện”, ở đâu cần thì thanh niên xuất hiện, không ngừng cải tiến kỹ thuật, phát huy sáng kiến, nâng cao chất lượng sản phẩm và năng suất lao động. Thanh niên trong Quân đội thi đua rèn đức, luyện tài, xung kích, sáng tạo, xứng danh Bộ đội Cụ Hồ. Hằng năm, thanh niên lên đường nhập ngũ, phát huy vai trò tuổi trẻ bảo vệ Tổ quốc.
Thanh niên xung phong phá đá, mở rộng đường qua núi. Ảnh Tư liệu Trên mặt trận bảo đảm giao thông vận tải, thanh niên xung phong đã lao động quên mình, khẩn trương để mở thêm đường mới. Từ tháng 12/1953 đến đầu tháng 3/1954, thanh niên xung phong cùng với lực lượng công binh và lực lượng dân công đã sửa chữa được 300km Đường 41 và Đường 13 nối từ Tuần Giáo lên Điện Biên Phủ. Tại tuyến đường này, Đại đội 406 trong nhiều tháng liền đã không một lần nào để xe tắc trên cung đường dài 25km của Đường 41 với hai đèo nguy hiểm. Có những ngày địch tập trung bắn phá thả tới 60 quả bom các loại hòng cắt đứt đường tới Điện Biên Phủ, nhưng đêm nào thanh niên xung phong cũng đảm bảo thông đường trước 24 giờ. Ngoài ra, anh em còn phải thức nhiều đêm chặt cây kè đá chống lầy cho xe qua. Cũng tại đây, Đại đội 407 phụ trách đoạn đường dài 45km trên Đường 13, nhiều dốc cao, vực sâu nhưng cán bộ, chiến sĩ đại đội vẫn kiên cường bám trụ, san lấp những quãng lầy, rà phá bom nổ chậm. Đội 34 bảo đảm giao thông trên tuyến đường dài 200km tư Suối Rút (Hòa Bình) đến ki-lô-mét số 31 Tuần Giáo đi Điện Biên. Quân số của đội không ngừng được tăng cường, biên chế thành 11 đại đội đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác nhau. Ngã Ba Cò Nòi là địa bàn “xung yếu” trong tuyến đường của chiến dịch, nơi địch đánh phá ác liệt nhất. Trung bình mỗi ngày quân Pháp ném xuống đây 69 tấn bom, trong đó chủ yếu là bom nổ chậm với nhiều loại kíp hẹn giờ khác nhau, gây khó khăn trong việc phá nổ. Các đại đội thanh niên xung phong đã kiên cường bám trụ ngày đêm sửa đường, làm đường, phá bom, đảm bảo thông đường cho xe ra tiền tuyến. Tại đèo Pha Đin, lực lượng thanh niên xung được bố trí 9 đại đội. Trên đỉnh đèo là Đại đội 264, hướng về phía Thuận Châu có các Đại đội 292, 293, 294, 294 thuộc Đội 34, hướng về phía Tuần Giáo là các Đại đội 403, 405, 408, 409 thuộc Đội 40. Mặc dù bị phân tán nhưng lực lượng thanh niên xung phong vẫn quyết tâm giữ vững mạch máu giao thông. Để cho tuyến đường thông suốt, anh em thanh niên xung phong phải trực 24/24 giờ phá bom nổ chậm, san lấp hố bom. Nhiều thanh niên xung phong đã ngã xuống trên con đèo hiểm trở này.
Nữ Thanh niên xung phong san lấp hố bom. Ảnh Tư liệu Các tổ rà phá bom nổ chậm của lực lượng thanh niên xung phong phá được hàng nghìn quả bom các loại, hạn chế đến mức thấp nhất tổn thất mà địch gây ra trên các tuyến đường. Các đội viên thanh niên kiên trì học hỏi nắm vững quy trình để gỡ phá thành công bom, mìn, tiêu biểu là các đồng chí Cao Xuân Thọ, Nguyễn Tiến Thụ, Trần Cam… Bên cạnh nhiệm vụ đảm bảo giao thông, lực lượng thanh niên xung phong còn đảm nhận nhiệm vụ bảo đảm lương thực, thực phẩm, tải thương chăm sóc thương, bệnh binh. Khi Chiến dịch bước vào giai đoạn cam go, ác liệt với nhịp độ khẩn trương, thần tốc, công việc vận chuyển phải chạy đua với thời gian, các đơn vị thanh niên xung phong đã phấn đấu làm việc tăng năng suất bốc vác, tăng cân, tăng chuyến, giải phóng nhanh phương tiện và mặt đường. Các Đại đội 295, 297 (Đội 34), Đại đội 408, 410 (Đội 36) làm nhiệm vụ trên Đường 41 giảm thời gian bốc xếp hàng trên một xe ô tô từ 25 phút xuống còn 6, 7 phút. Các địa đội ở binh trạm Tuyên Quang, Phú Thọ cũng giải phóng được 40 - 50 xe, đột xuất giải phóng tới 80 xe trong một đêm. Sau khi dỡ hàng xong, các đội viên thanh niên xung phong đi tìm lá cây, rơm trải lên thùng xe để chuyển thương binh về chuyến sau. Những ngày có nhiều thương binh nặng, đơn vị cử người theo xe để cùng quân y chăm sóc thương binh. Các đội viên làm nhiệm vụ vận chuyển thương binh đều được tuyển chọn, đó là những thanh niên có sức khỏe, được huấn luyện cáng thương, cách chăm sóc thương binh, huấn luyện cách bảo vệ thương binh. Có những đồng chí đã lấy thân mình che chắn cho thương binh lúc bom đạn nổ, có những đồng chí đã hy sinh để bảo vệ thương binh. Với khẩu hiệu “chuyển hết, chuyển nhanh, chuyển an toàn”, “không để thương binh đau, thương binh đói, khát, thương binh bị thương lần hai”, hàng nghìn thương binh được cứu chữa, vận chuyển an toàn. Được tôi luyện trong chiến đấu, những đội viên thanh niên xung phong đã nhanh chóng trưởng thành, là nguồn bổ sung quân số cho các đơn vị bộ đội chủ lực, cho một số bộ ngành: 300 đội viên tham gia vào các đơn vị công binh, 402 đội viên được điều động vào lực lượng vận tải quân sự, 170 đội viên sang Cục Quân y, 30 đội viên phụ trách các đội công trình ở Bộ Giao thông Công chính. Từ tháng 3 đến tháng 7/1954, các đơn vị thanh niên xung phong đã cung cấp cho các bộ, ngành và các đơn vị bộ đội 8.000 người[3]. Trong lĩnh vực nào thì những đội viên thanh niên xung phong cũng phát huy tinh thần anh dũng, mưu trí, sáng tạo. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ có 18.200 cán bộ, đội viên thanh niên xung phong trực tiếp tham gia phục vụ chiến dịch, tiếp tế cho bộ đội 4.300 tấn gạo, 150 tấn thịt, 450 tấn rau xanh[4]. Khi Chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng (7/5/1954), các đơn vị bộ đội, dân công lần lượt hành quân về xuôi thì các đơn vị thanh niên xung phong vẫn ở lại tiếp tục nhận nhiệm vụ cùng một số đơn vị thu dọn chiến trường. Thực hiện chỉ đạo của Bộ Chỉ huy mặt trận: trong một ngày đêm phải đưa toàn bộ chiến lợi phẩm ra khỏi lòng chảo Mường Thanh để tránh không quân địch đánh phá. Với tinh thần làm việc khẩn trương, thanh niên xung phong cùng lực lượng quân đội đã thu hồi, phân loại xong toàn bộ chiến lợi phẩm. Sau đó, chuyển các chiến lợi phẩm thu được ra ngoài bằng ô tô và xe đạp thồ. Lực lượng thanh niên xung phong làm việc quên mình, không kịp ăn cơm, bốc vác vận chuyển không ngừng tay để kịp chuyển chiến lợi phẩm ra ngoài kịp thời, đúng tiến độ.
Đơn vị nữ Thanh niên xung phong làm Đường 20 Quyết Thắng. Ảnh Tư liệu Với những thành tích đã đạt được trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, lực lượng thanh niên xung phong đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh khen ngợi: “làm tròn trách nhiệm một cách vẻ vang” và được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất cho lực lượng thanh niên xung phong và 60 huân chương các loại cho các tập thể và cá nhân xuất sắc trong chiến dịch lịch sử này. Những đóng góp của lực lượng thanh niên xung phong trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, mà đỉnh cao là Chiến dịch Điện Biên Phủ đã được các thế hệ sau tiếp nối, phát huy trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và trong công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Bài học về tổ chức và hoạt động của lực lượng thanh niên xung phong trong Chiến dịch Điện Biên Phủ vẫn còn nguyên giá trị. Trong những năm kháng chiến chống đế quốc Mỹ, tiếp nối truyền thống cha anh, hàng vạn thanh niên đã gia nhập lực lượng thanh niên xung phong với phong trào “Ba sẵn sàng”, “Năm xung phong” với quyết tâm “Xe dọc Trường Sơn đi cứu nước”. Họ đã viết lên những trang sử hào hùng của dân tộc, khắc ghi tên tuổi ở các chiến trường khốc liệt như: Ngã ba Đồng Lộc, Truông Bồn, Hàm Rồng, Đường 20 Quyết thắng… Khi đất nước hòa bình, thanh niên xung phong tiếp tục có mặt ở những nơi khó khăn, gian khổ để khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bước vào thời kỳ đổi mới, lực lượng thanh niên luôn xung kích đi đầu trong mọi lĩnh vực thông qua phong trào “Thanh niên tình nguyện”, ở đâu cần thì thanh niên xuất hiện, không ngừng cải tiến kỹ thuật, phát huy sáng kiến, nâng cao chất lượng sản phẩm và năng suất lao động. Thanh niên trong Quân đội thi đua rèn đức, luyện tài, xung kích, sáng tạo, xứng danh Bộ đội Cụ Hồ. Hằng năm, thanh niên lên đường nhập ngũ, phát huy vai trò tuổi trẻ bảo vệ Tổ quốc.
