Thanh xuân trên những cung đường

Bà tôi sinh năm 1950, quê ở Sơn Hà, Quảng Ngãi. Tuổi thơ và những năm tháng thanh xuân của bà gắn liền với một giai đoạn đầy biến động của đất nước, khi chiến tranh vẫn còn hiện diện ở khắp nơi. Bà không có một tuổi trẻ đủ đầy như thế hệ chúng tôi ngày nay. Không được học hành đến nơi đến chốn, cuộc sống gia đình cũng thiếu thốn, nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, bà đã có một quãng đời mà sau này mỗi lần kể lại, bà vẫn thường nói: “Ngày xưa khổ mà vui.”

Khi còn rất trẻ và chưa lập gia đình, bà đã tham gia Thanh niên xung phong. Tôi không biết chính xác bà thuộc đơn vị nào, cũng không nhớ rõ bà bắt đầu tham gia từ năm bao nhiêu tuổi. Những gì tôi biết chủ yếu đến từ những câu chuyện bà kể lại. Công việc của bà khi ấy là góp sức phục vụ cách mạng, vận chuyển lương thực, đạn dược và những thứ cần thiết lên cho bộ đội. Có những chuyến đi phải trèo đèo, lội suối, vượt qua những con đường rừng núi hiểm trở. Đối với một cô gái trẻ, đó chắc hẳn là một công việc không hề nhẹ nhàng.

Cuộc sống lúc ấy rất khó khăn. Lương thực thiếu thốn, việc ăn uống không được đầy đủ, chuyện học hành cũng là điều xa xỉ đối với nhiều người. Bà kể rằng những bữa cơm ngày ấy thường có rất nhiều khoai mì. Nồi cơm chẳng có bao nhiêu cơm, vậy mà anh em, bạn bè đồng niên vẫn tranh nhau phần cơm cháy ở giữa nồi. Sau này, người lớn còn truyền tai nhau rằng ăn cơm cháy sẽ sinh bệnh lười, chắc cũng chỉ để trẻ con bớt tranh phần ngon.

Nghe thì buồn cười, nhưng đằng sau câu chuyện ấy lại là cả một thời thiếu thốn. Vậy mà bà vẫn nhớ về những năm tháng đó bằng hai chữ “khổ mà vui”. Có lẽ bởi giữa những ngày tháng gian nan, bà vẫn có những người bạn đồng niên, những người cùng nhau làm việc, cùng nhau ăn những bữa cơm toàn khoai mì và cùng nhau vượt qua những ngày tháng không biết ngày mai sẽ ra sao.

Nhưng chiến tranh không chỉ có những câu chuyện vui.

Trong những chuyến vận chuyển lương thực và đạn dược, nguy hiểm luôn rình rập. Bom đạn có thể xuất hiện bất cứ lúc nào, và ngay cả khi tiếng bom đã ngừng, mặt đất vẫn có thể che giấu những mảnh bom, mảnh lựu đạn còn sót lại. Bà từng kể rằng có những người bạn đồng niên đã ra đi chỉ vì vô tình giẫm phải những mảnh bom, lựu đạn ấy.

Điều khiến tôi khó tưởng tượng nhất là những người còn sống vẫn phải tiếp tục đi. Không thể chỉ vì sợ hãi mà dừng lại, bởi phía trước vẫn còn nhiệm vụ, còn bộ đội cần lương thực, còn những con đường cần được đi qua. Có lẽ đối với thế hệ của bà, sự can đảm không phải lúc nào cũng là không biết sợ, mà là dù biết nguy hiểm vẫn tiếp tục bước đi.

Những câu chuyện bà kể đôi khi chỉ là vài câu ngắn ngủi. Bà không kể với vẻ hào hùng, cũng chẳng tự nhận mình đã làm điều gì lớn lao. Nhưng càng nghe, tôi càng thấy những điều tưởng như bình thường ấy lại đáng quý đến mức nào. Một cô gái trẻ từ Sơn Hà, Quảng Ngãi, mang trên vai lương thực và đạn dược, trèo đèo lội suối giữa một thời chiến tranh. Có thể với bà, đó chỉ là công việc của tuổi trẻ. Nhưng với tôi, đó là một phần lịch sử của chính gia đình mình.

Sau những năm tháng ấy, bà lập gia đình khi tuổi đời còn rất trẻ, theo sự sắp đặt của gia đình. Ông lớn tuổi hơn bà khá nhiều và là một người khá gia trưởng. Cuộc sống vợ chồng của ông bà sau này cũng không phải lúc nào dễ dàng. Nhưng rồi bà sinh nhiều con và dành phần lớn cuộc đời mình cho gia đình.

Biến cố lớn nhất đến khi ông mất sớm sau một lần đi săn gặp hổ. Khi ấy, bà trở thành người phụ nữ một mình nuôi các con khôn lớn. Sáu hay bảy người con, tôi cũng không nhớ chính xác, nhưng tôi biết đó là một gia đình đông con và bà đã tự mình gánh vác tất cả. Bà quyết định không đi bước nữa, cứ thế một mình nuôi các con trưởng thành.

Nếu tuổi trẻ của bà là những năm tháng gánh lương thực qua núi rừng, thì những năm tháng sau này lại là một hành trình khác: gánh cả gia đình trên đôi vai của mình.

Đến hôm nay, bà đã 76 tuổi. Điều đặc biệt là bà vẫn sống một mình và vẫn rất khỏe mạnh. Bà vẫn tự chăm sóc bản thân, làm những công việc thường ngày và thậm chí có thể gánh những bó củi một cách vô tư. Bà vẫn minh mẫn, mắt vẫn nhìn rõ và không gặp những vấn đề về trí nhớ hay thị lực mà nhiều người lớn tuổi thường mắc phải.

Nhìn bà bây giờ, đôi khi tôi thấy thật khó tin rằng người phụ nữ khỏe mạnh, nhanh nhẹn ấy đã từng là một cô gái trẻ đi qua chiến tranh.

Ngày trước, bà gánh lương thực cho bộ đội.

Bây giờ, bà gánh củi về nhà.

Thời gian đã thay đổi rất nhiều thứ, nhưng dường như đôi vai của bà vẫn chưa bao giờ quen với việc nghỉ ngơi.

Trong nhà vẫn còn những giấy khen và những kỷ vật từ những năm tháng bà tham gia cách mạng, trong đó có bộ quần áo bộ đội và những đồng tiền cũ đã hư theo thời gian. Những món đồ ấy có thể chẳng còn giá trị về vật chất, nhưng đối với gia đình tôi, chúng là những mảnh ký ức quý giá. Chúng nhắc chúng tôi rằng trước khi trở thành bà của chúng tôi, bà từng là một cô gái trẻ có một cuộc đời rất khác.

Bà thường nói ngày xưa khổ mà vui. Có lẽ thế hệ chúng tôi sẽ không bao giờ hiểu hoàn toàn được cái “khổ mà vui” ấy. Chúng tôi không biết cảm giác một nồi cơm gần như toàn khoai mì, không biết cảm giác trèo đèo lội suối để mang lương thực cho bộ đội, cũng không biết cảm giác phải bước tiếp trên một con đường có thể còn sót lại bom đạn.

Nhưng chúng tôi có thể nghe.

Nghe bà kể về những người bạn đồng niên đã không trở về. Nghe bà kể về những bữa cơm toàn khoai mì. Nghe bà kể về những ngày tháng thiếu thốn nhưng vẫn có tiếng cười. Và nhìn bà ở tuổi 76 vẫn khỏe mạnh, vẫn tự mình sống và vẫn có thể gánh những bó củi về nhà.

Tôi nghĩ có lẽ đó chính là điều còn lại rõ nhất từ một thời thanh xuân đã đi qua hơn nửa thế kỷ.

Thanh xuân của bà không có những chuyến đi chơi hay những năm tháng vô tư. Thanh xuân của bà nằm trên những cung đường rừng núi, trong những gánh lương thực nặng trên vai, giữa những tiếng bom đạn và bên cạnh những người bạn cùng tuổi.

Đó là một thanh xuân rất khổ.

Nhưng cũng là một thanh xuân rất đáng tự hào.

Và dù chiến tranh đã lùi xa, những năm tháng ấy vẫn chưa bao giờ thực sự biến mất. Chúng vẫn ở trong những tấm giấy khen cũ, trong bộ quần áo bộ đội đã bạc màu, trong những câu chuyện bà kể và trong chính dáng người 76 tuổi vẫn gánh củi đi về mỗi ngày.

Thanh xuân của bà đã đi qua từ rất lâu, nhưng sức sống của thanh xuân ấy dường như vẫn còn ở lại.