THAY ĐỔI NHẬN THỨC VỀ PHONG TỤC TANG MA CỦA NGƯỜI MÔNG TRÊN ĐỊA BÀN XÃ KHAO MANG, TỈNH LÀO CAI

Xã Khao Mang được sáp nhập từ 02 xã (Khao Mang và Hồ Bốn) do sắp xếp chính quyền địa phương 2 cấp theo Nghị quyết số 1673/NQ UBTVQH15 ngày 16/06/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Lào Cai năm 2025. Xã Khao Mang là một xã vùng cao của Tỉnh Lào Cai nằm ở phía Tây của Tỉnh và cách trung tâm Tỉnh 210km. xã có tổng diện tích tự nhiên là 12.005,5 ha hầu hết là khu vực núi cao bắt nguồn từ dãy Hoàng Liên Sơn, bao gồm nhiều dãy núi liên tiếp nhau chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, giữa các dãy núi là các khe suối chạy dọc từ Bắc xuống Nam. Điểm núi cao nhất là đỉnh Háng Cháng Lừ, địa hình bị chia cắt mạnh, tọa nên các sườn núi trải dài, mái dốc, có độ dốc trung bình 300m, tuy nhiên có nơi có độ cao trên 450m. Phía Bắc giáp xã Văn Bàn, phía Nam giáp xã Lao Chải, phía Đông giáp xã Mù Cang Chải, phía Tây giáp xã Mường Kim của tỉnh Lai Châu. Nhiệt độ xã Khao Mang có khí hậu nhiệt đưới gió mùa, chia thành 2 mùa: màu khô hanh và mùa mưa, nhiệt độ trung bình cả năm là 22,6 C, mùa hè cao nhất là 33 C, mùa đông thấp nhất là 0 C. Về dân số toàn xã có 13 thôn, với 1.712 hộ, 9.137 khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, trong đó hộ nghèo: 643 hộ; hộ cận nghèo: 91 hộ. Trong đó dân tộc Mông chiếm 90,5%, còn lại là các dân tộc khác chiếm 9,5; số hộ theo đạo 24 hộ/134 khẩu theo đạo tin lành.

Ngôi nhà của người dân tộc Mông (hmoob lub tsev)

Khi con người từ bỏ cõi trần gian để về với tổ tiên, người Mông gọi là “neeg tuag” (người chết) là thuận theo quy luật của tự nhiên. Dựa trên đối tượng và nguyên nhân của người chết để tổ chức nghi lễ đám tang.

Theo phong tục truyền thống “kev cai qhuv”, lễ tang của người Mông bao gồm rất nhiều nghi lễ khác nhau. Khi gia đình có người thân qua đời, việc đầu tiên là con cháu sẽ mang súng kíp “phom hmoob” ra ngoài nhà bắn ba phát “tua peb phom” để báo hiệu với bà con trong bản biết là gia đình có người qua đời. Con cháu, bà con thôn, bản nghe thấy tiếng súng ở khu vực nào sẽ đổ về gia đình đó để chia buồn, đồng thời xem có việc gì cùng giúp đỡ. Người chết được con cháu lau mặt, mũi, chân tay, thay quần áo mới “tu zaam” cho sạch sẽ trước khi về với tổ tiên.Sau khi tắm rửa cho người chết xong, dùng một chiếc ván gỗ đem thi thể người chết đặt giữa nhà trước bàn thờ “xwm kaab” rồi mời thầy mo “txiv hmum” (thầy cúng chỉ đường) về làm lễ đưa đường chỉ lối “qhia kev” cho linh hồn người chết về với tổ tiên.

Đây là nghi lễ không thể thiếu được trong bất cứ đám tang nào của người Mông. Gia đình sẽ chuẩn bị một cây nỏ "neev nti", một con dao “riag” và một con gà “qhaib” để làm lễ với ý nghĩa con dao là dụng cụ phát đường, cây nỏ là vũ khí để bảo vệ người chết trên đường đi, con gà là người chỉ đường. Thầy mo làm lễ xong, thầy trống, thầy khèn bắt đầu thổi khèn, đánhtrống báo tắt thở “tu siav”, lên ngựa “nci neeg”, chỉ đường, dẫn lối cho người chết về với tổ tiên.

Thầy mo cúng đưa đường chỉ lối (qhia kev)

Trước đây, trong một đám tang của người Mông thường kéo dài từ 3-7 ngày và giết mổ rất nhiều trâu, bò, lợn làm lễ. Thi thể người chết thường đưa lên treo ở gian giữa nhà, hay còn được gọi là đưa lên ngựa "neeg dav" và chỉ cho vào áo quan trước khi xuống huyệt mộ. Việc này,khiến môi trường xung quanh bị ô nhiễm, do một số người chết bị bệnh, trong đó có vi khuẩn có thể lây truyền qua đường không khí, xác chết bốc mùi hôi thối, rất dễ lây lan dịch bệnh.Cùng với đó là việc chi phí ăn uống kéo dài nhiều ngày gây tốn kém, sau mỗi đám tang là những món nợ treo trên đầu con cháu, nhiều nhà đã nghèo lại càng nghèo hơn.

Tuyên truyên đẩy lùi, tiến tới chấm dứt hẳn các hủ tục, lạc hậu

trong đời sống xã hội

Nhằm xóa bỏ những hủ tục, tập quán lạc hậu, những năm qua, tỉnh Lào Cai và xã Khao Mang luôn quan tâm vận động và đưa các mô hình “Dân vận khéo” và chính sách dân tộc đến với đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa, trong đó có đồng bào dân tộc Mông, cử cán bộ các cấp phụ trách, theo dõi và giúp đỡ các thôn, bản, xã, thị trấn nhằm vận động, tăng cường các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế, nâng cao đời sống. Thực hiện nếp sống văn minh, đặc biệt trong việc đám tang, đã mang lại chuyển biến trong nhận thức của đồng bào dân tộc.

Đến nay, phần lớn người dân tộc thiểu số nói chungvà người Mông Khao Mang nói riêng, trong các đám tang đã giảm chỉ còn từ 01 đến 03 ngày ngắn hơn so với trước đây đỡ gây tốn kém, hạn chế giết mổ nhiều gia súc tùy theo điều kiện kinh tế của từng gia đình. Tất cả người chết đều đưa vào quan tài “zwm saab”, không còn treo giữa nhà và bảo đảm vệ sinh môi trường hơn trước đây.

(Người Mông đã đưa người chết vào quan tài chôn cốt

thời gian tổ chức tang lễ chỉ còn từ 1-3 ngày)

Xóa bỏ tục bắn súng thông báo khi có người chết; không còn treo người chết giữa nhà; không để người chết lâu ngày không mang đi chôn cất;không giết mổ nhiều lơn, trâu, bò; không tổ chức ăn uống linh đình ở nhà người chế trong nhiều ngày; đã chôn cất người chết vào nghĩa địa tập trung. Những thay đổi này, đã góp phần cho người đồng bào dân tộc Mông nhận thức được trong xã hội về phát triển kinh tế, cải thiện đời sống; không còn những hủ tuc, lạc hậu từ bao đời nay bán đổi.

Xã Khao Mang thường xuyên tổ chức tuyên truyền, vận động giữ gìn, phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp trong tập tục tang lễ của đồng bào Mông gồm các nghi lễ như: Khâm liệm sau khi chết; khèn trống

(Giỗ lần cu ghi nhớ công ơn người đã chết)

trong tang lễ; giỗ đầu giải thoát cho linh hồn người chết; giỗ lần cuối ghi nhớ công ơn người đã chết; tục người chết ban phước lành cho con cháu. Những bài khèn về nguồn gốc các loại cây cỏ, con vật tự nhiên; bài chỉ đường cho người chết về với tổ tiên.

Tuyên truyền đồng bào Mông thực hiện tốt chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước trong việc cưới, việc tang, lễ hội, xây dựng hương ước, quy ước, vận động già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ, người có uy tín, thầy mo, thầy cúng, cán bộ, đảng viên người dân tộc Mông cam kết, gương mẫu thực hiện các quy ước, hương ước và tổ chức tang lễ theo chủ trương của Đảng, pháp luật Nhà nước. Tuyên truyền củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết giữa dòng họ người Mông, giữa dân tộc Mông với các dân tộc khác; toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa; làng văn hóa gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới ở các bản người Mông sinh sống.