Thầy giáo Chu Văn An

Chu Văn An — nhà giáo, nhà thơ, nhà đạo đức lỗi lạc thế kỷ XIV — được đời đời tôn vinh là 'Vạn thế sư biểu' (Người thầy của muôn đời). Tinh thần dạy học tận tụy, nhân cách cao thượng và khí phách thẳng thắn của ông mãi là tấm gương sáng cho mọi thế hệ.

Chu Văn An (1292 - 1370), tên chữ là Linh Triệt, hiệu là Tiều Ẩn, người làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm (nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội). Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo, nhưng từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh và chăm chỉ học hành.

Sau khi đỗ Thái học sinh (tiến sĩ) nhưng không ra làm quan ngay, Chu Văn An mở trường dạy học tại quê nhà làng Huỳnh Cung bên bờ sông Tô Lịch. Tiếng tăm của ông lan xa, học trò từ khắp nơi đổ về theo học. Trong số môn sinh của ông có nhiều người sau này trở thành những nhà chính trị, học giả tài danh của đất nước như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát.

Tư tưởng giáo dục của Chu Văn An rất tiến bộ: ông đặt đức dục lên hàng đầu, coi trọng việc rèn luyện nhân cách cho học trò. Ông dạy học trò biết trung thực, thẳng thắn, biết yêu thương đồng loại và dũng cảm đấu tranh chống lại cái xấu, cái ác.

Vua Trần Minh Tông (1314-1329) biết tiếng Chu Văn An, mời ông vào triều làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám — chức quan đứng đầu trường học cao nhất của triều đình, đồng thời trực tiếp dạy học cho các hoàng tử. Đây là vị trí thể hiện sự trọng thị đặc biệt của triều đình đối với người thầy uyên bác này.

Tại Quốc Tử Giám, Chu Văn An không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống cho học trò. Ông giảng dạy bằng tấm gương sống của chính mình — một cuộc sống thanh bạch, liêm khiết, không màng danh lợi.

Dưới triều vua Trần Dụ Tông, triều chính rối ren, gian thần hoành hành, nhân dân khổ sở. Chu Văn An đã dâng lên vua 'Thất trảm sớ' — tờ sớ đề nghị chém đầu bảy tên gian thần quyền thế đang làm hại quốc gia. Đây là một hành động dũng cảm phi thường, thể hiện tinh thần dám nói thẳng, nói thật, không sợ quyền thế.

Khi vua không nghe, Chu Văn An dứt khoát từ quan về ở ẩn tại núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Dương). Hành động này của ông thể hiện rõ khí phách của một nhà Nho chân chính: khi không thể giúp vua trị nước thì thà ở ẩn còn hơn đồng lõa với gian thần hại dân.

Dù ở ẩn, ông vẫn tiếp tục dạy học và sáng tác thơ văn. Các vua sau đó nhiều lần mời ông trở lại triều nhưng ông đều từ chối. Năm 1370, Chu Văn An qua đời, thọ 78 tuổi. Vua Trần Nghệ Tông truy tặng ông tước Văn Trinh Công và cho thờ ở Văn Miếu.

Chu Văn An để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm giá trị như 'Tứ thư thuyết ước', 'Quốc ngữ thi tập', 'Tiều Ẩn thi tập'... Đặc biệt, nhân cách và tư tưởng giáo dục của ông đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều thế hệ nhà giáo và học trò Việt Nam.

Ngày nay, tên tuổi Chu Văn An được đặt cho nhiều trường học lớn trên cả nước. Trường THPT Chu Văn An ở Hà Nội — ngôi trường truyền thống hơn 100 năm — là biểu tượng của nền giáo dục ưu tú thủ đô, tiếp nối tinh thần tôn sư trọng đạo của người thầy vĩ đại.

Hàng năm, nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11, hình ảnh và tinh thần của Chu Văn An lại được nhắc đến như một nhắc nhở thiêng liêng: người thầy không chỉ truyền chữ mà còn phải truyền đức, không chỉ dạy kiến thức mà còn phải dạy cách làm người.