THỂ HIỆN ÂM NHẠC: TINH TƯỜNG VÀ TINH TẾ (3)

Nếu danh từ “cải lương” đồng nghĩa với “rénovation” thì tôi không gọi là “nhạc cải lương” mà là “nhạc của sân khấu cải lương”, để tránh nhầm lẫn như đã có giữa hai danh từ “nhạc cải cách” (musique rénovée) và “tân nhạc" (musique moderne). Nhạc tài tử có niêm luật hẳn hòi. Người nhạc sĩ đàn rất là tài tượng phân minh, tròn vành rõ nghĩa. Điệu nào ra điệu nấy. Đàn kìm có bản đàn kìm, đàn tranh có bản đàn tra- nh, đàn cò có bản đàn cò, không có chuyện đem râu ông này cắm cằm bà nọ. Chưa kể đến có nhạc khí chỉ đàn bản này, không được quyền đàn bản khác. Ví dụ, đàn xến hay tỳ bà để đàn điệu Nam hay Oán. Nhạc sân khấu cải lương xuất phát từ đờn ca tài tử. Nhưng bản chất của cải lương là “động” chớ không phải “tịnh”, do đó muốn đạt yêu cầu nhạc sĩ phải thuộc nhiều bài bản (nhứt là bản nhỏ), lanh tay lẹ ngón, đàn kiểu chuyền (chạy chữ, notes de passage), hoa lá cành, quăng bắt mạch lạc. Lối đàn cho xôm và mùi, tùy tình huống biết bất chấp quy tắc, qua lãnh vực lai căng, kể cả biết đàn trật để vớt cho diễn viên khi ca trật nhịp. Vậy khi đòi hỏi nhạc sĩ sân khấu cải lương phải đàn cho ra điệu, ra hơi, thì liệu chúng ta có quá khắt khe không?

Có hôm vừa gặp tôi đến thăm, ông nắm bắt thời sự để kể ngay những chuyện thật gần:

Tối hôm qua tivi có chiếu cuộc chấm thi ca Vọng cổ. Giám khảo người nào cũng muốn phô trương cái sự ấn tượng âm nhạc của mình. Thay vì chấm thí sinh lại đi phê bình, giải thích, dạy cho thí sinh cách ca hát...!? Rồi còn nữa, ví dụ như ca sĩ Út Bạch Lan ca trong chương trình của nghệ sĩ Bạch Tuyết: “Cúc mọc dưới sông kêu là cúc thủy”. Sai vậy mà sao Tiến sĩ cải lương XX có mặt tập dợt chương trình lại không sửa? Cúc mà sao mọc dưới sông? Phải nhớ có câu ca dao này:

“Cách một khúc sông kêu là cách thủy” Đường Sài Gòn ra chợ Mỹ cũng xa

Gởi thơ thăm hết cả nhà

Trước thăm phụ mẫu, sau là thăm em. Hát Bội có câu rất hay:

Sơn cách, thủy cách, tinh nan cách nguyệt di

Sơn cách, thủy cách, tinh nan cách Tĩnh di, nguyệt di, chi bấtdi.

Trong nhiều ví dụ khác, ông trình bày có lúc nghiêm túc, và nhiều lúc thì rất linh hoạt, hài hước. Khách đến thăm ông mọi lúc nghe ông kể chuyện không thể nào nín cười. Không những chuyện bản đàn, hay kể chuyện nhạc sĩ, ông có thể kể chuyện đời, chuyện thời cuộc mà ông đã vướng vào, pha lẫn trong lúc kể có nghiêm có vui nhộn. Phải chăng chính cái năng khiếu hài hước này đã mang lại ông một tuổi thọ ngoại hạng?

Về phương diện nghệ thuật trình diễn, cái tinh tế, sâu sắc hơn hết nằm ngay trong tiếng đàn của ông. Tôi bỗng nhớ lại năm 1976 khi đang làm luận án tiến sĩ ở Đại học Sorbonne (Paris IV), đó là lần đầu tiên tôi được nghe tiếng đàn của nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo trong đĩa OCORA với tựa “Musique du Vietnam - Tradition du Sud” (thành thật mà nói, mặc dù trước đó khoảng chừng 10 năm tôi có thoáng nghe vài lần, biết là tiếng đàn của ông, nhưng vì hòa chung với nhiều nhạc sĩ khác nên tôi chưa được dịp phân biệt, cảm nhận rõ). Một ấn tượng không thể nào phai là tiếng đàn bài Lưu thủy trường của ông đập mạnh vào trí tưởng của tôi, trước nhất là cách rao trước khi vào bài đầy sáng tạo, nghe rất “sang trọng” hiếm có. Trong hào hứng, lâng lâng trong lòng, tôi vội mang đĩa nhạc đến cho người thầy hướng dẫn luận án của tôi, GS.TS Édith Wéber, nghe để cùng chia sẻ. Cô trầm ngâm, lắng đọng, chiêm nghiệm, và thốt lên "c'est merveilleux!” (tuyệt vời!) Nét phong lưu nào đó của một người thầy nhạc chưa từng có ở bất cứ học trò nào đã học qua với ông; chưa từng có ở bất cứ đồng nghiệp nào đã đàn với ông. Tôi sinh ra và lớn lên với âm nhạc miền Nam và quen thuộc tiếng đàn của thầy tôi, nhạc sư Mười Kiên, giờ đây tôi có một cảm nhận mới với tiếng đàn của nhạc sư Vĩnh Bảo, rất khác qua một phong thái “quí phái” hơn. Nhiều người vẫn còn thắc mắc về điều này: phải chăng một con người hào phóng, từng đi xe hơi, từng đi nước ngoài, từng là thầy giáo Pháp văn, từng quen biết và làm việc với người Pháp, nhưng cũng từng trải qua kinh nghiệm cay đắng cuộc đời, trôi dạt đó đây, làm nhiều ngành, nhiều nghề, tha phương cầu thực, đã khiến cho tiếng đàn của ông trở nên vô cùng sâu sắc như thế không?

Bạn bè ông, nhất là giới nghệ sĩ gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, đã từng cảm nhận cái phóng khoáng giúp đỡ của ông, hướng dẫn họ từ chiếc áo bà ba đến bộ vest trình diễn trước đám đông, nâng giới tài tử lên sân khấu diễn đẳng cấp. Ông từng đưa các vị ấy vào trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn để trở thành những bậc “thầy của những người thầy” tại cơ sở giáo dục âm nhạc này qua nhiều thế hệ và lên đài phát thanh để tiếng đàn của họ được vang xa hơn. Không những thế, ông còn thuyết trình lưu loát bằng ngoại ngữ Anh, Pháp trước khi mời các nghệ sĩ cùng diễn, đưa phong trào âm nhạc tài tử Sài Gòn lên phơi phới vào những năm 60. Những trang khác trong sách này sẽ bổ túc thêm ý tưởng về những sự kiện tương tự. Tuy nhiên chúng ta có thể nhấn mạnh ở điểm “nhãn hiệu” cần thay đổi khi người ta nghĩ sai về truyền thống đờn ca tài tử cho là phải “nhà quê”, phải ăn mặc áo bà ba, phải quàng khăn rằn mới đúng. Cũng phải thông cảm, điều này xảy ra trong nhiều cộng đồng các dân tộc di dời từ quê lên thành phố mang theo họ những giá trị văn hóa và bản sắc miền quê dễ bị ngộ nhận. Nhìn bề ngoài, người ta thường không hiểu được cái nội dung “phi vật thể” vô cùng phong phú của âm nhạc. Nhạc sư Vĩnh Bảo là một đồng nghiệp thân thiết của những nghệ sĩ ấy, bất luận hạn tuổi, luôn có một dụng ý cải đổi vai trò văn hóa của nghệ sĩ trong cộng đồng mới, trong môi trường mới. Thậm chí có những trường hợp ông lo lắng, chăm sóc, nhưng có khi cũng quá muộn. Đó là trường hợp nhạc sư lão thành Chín Kỳ (Nguyễn Văn Kỳ) được ông giới thiệu vào trường Quốc gia Âm nhạc dạy, nhưng bất ngờ qua đời trong cơn bệnh nặng mà chưa đến ngày lãnh kỳ lương đầu tiên! Ông là người giới thiệu nhạc sư Nguyễn Văn Thinh vào trường Quốc gia Âm nhạc năm 1961 khi ông vừa nghỉ hưu công chức. Vì là bạn thân của giáo sư Michel Nguyễn Phụng, giám đốc đầu tiên của nhà trường, nhạc sư Vĩnh Bảo từng chung vai đấu cật với giáo sư Nguyễn Phụng trong việc xây dựng hệ thống giảng viên từ năm 1956. Nhạc sư Thinh cũng là bạn thân từ trong gia đình với nhạc sư Vĩnh Bảo. Năm học 1960-1961 khi nhạc sư Nguyễn Hữu Ba không còn giữ chức giám học nữa thì nhạc sư Thinh nhận lãnh trách nhiệm thay.

Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo là một con người đa cảm. Ông thấy và cảm được nhiều điều về số phận con người.

Có những lúc ông bùi ngùi nhắc về những người bạn cùng lứa tuổi đã ra đi, quyến luyến âm thanh của họ và chắt chiu tiếng đàn của chính mình, lan tỏa ra thành âm thanh cực kỳ tinh tế. Cái may mắn của ông là ở tuổi già, còn sống sót và duy trì tai nghe cực chuẩn, tiếng đàn thật vững!