THỊ XÃ CỬA SÔNG
Thị xã Phan Rang như một chuỗi ngọc soi bóng xuống biển xanh. Khi anh Thành đến, ở cảng Phan Rí, biển đang nổi sóng dữ dội. Những cột nước như những ngọn đồi đổ xuống, đập mạnh, lan xa, biểu thị một sức mạnh nhấn chìm, phá nát ghê gớm. Một con tàu đồ sộ cứ phải trườn lên rồi nhào xuống như chực đâm đầu xuống đáy biển. Dưới chân, nơi anh Thành đứng, sóng đang đụng phải địch thủ của mình là vách đá Trường Sơn. Sóng có chí bền bỉ của sóng. Đá có sức trơ gan của đá. Đá vươn ngực hất những cột nước trả lại cho biển khơi. Sóng thì sẵn sàng xả thân cho biển lớn tái tạo để rồi lao vào một cuộc tiến công mới. Ở đấy, sự thắng bại tưởng chừng bất phân nhưng rồi cái mềm mại đã thắng cái cứng cáp cho dù đó là chuyện dài lâu.
Quan hệ giữa biển và bờ đối địch nhau như thế. Nhưng ở đây, cái làm cho anh Thành chú ý lại là quan hệ giữa người và người.
Vì sóng gió dữ, con tàu kia không thể cập bến được. Chủ tàu không dám hạ lệnh bỏ canô xuống vì sợ sóng biển đánh tan nên việc liên lạc giữa những ông chủ Pháp ở trên bến và dưới tàu không thực hiện được. Bọn chúng nghĩ ra một kế, dùng mạng người dân bản xứ thay canô1.
Thế là những người thợ khuân vác Việt Nam lần lượt bị đẩy xuống biển. Mỗi khi một bóng người mà chúng gọi là culi ấy chơi vơi kêu cứu tuyệt vọng rồi bị sóng cuốn đi thì những thằng Tây bụng phệ trên bến cũng như dưới tàu reo cười sặc sụa2.
Hành vi của bọn chúng khiến anh Thành liên tưởng đến những tên bạo chúa thời Trung cổ. Kẻ bạo chúa phung phí nhân mạng vì cần sự vui mắt. Nhà tư bản tàn sát con người bởi túi tiền. Để đầy túi tiền của mình, lũ thực dân không từ một tội ác nào.
Cảnh sống bị đọa đày tủi nhục của đồng bào thôi thúc bước chân của anh Thành.
Anh đến Phan Thiết, thị xã tỉnh Bình Thuận, vị trí cuối cùng của khúc ruột miền Trung. Tỉnh này phần lớn đất đai khô cằn vắng vẻ: “Cọp Khánh Hòa, ma Bình Thuận”. Nhưng Phan Thiết lại là thị xã tắm gió nồm, đón cá biển. Mũi Né mở rộng lòng cho chim yến vào làm tổ và chở che cho thị xã cửa sông. ___________
1, 2. Xem Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1967.
Các nhà Nho yêu nước có tên tuổi cũng đã gặp nhau ở đây. Cụ Nguyễn Thông, một sĩ phu đã xung phong đầu quân ngay từ khi thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm Sài Gòn. Khi triều đình nộp ba tỉnh miền Tây cho giặc, cụ bỏ quê Gia Định ra đây xây Ngọa du sào1, đọc sách, dạy học trò. Cụ Nghè Trần Quý Cáp vốn là giáo thụ Nghĩa Hành, vì hoạt động trong hội Hiệp thương Công ty mà bị đổi vào phủ Hàm Thuận. Phan Thiết cũng là nơi cụ Đặng Nguyên Cẩn đã làm Đốc học. Mảnh đất có sức nhóm họp người hiền này, các cụ Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh cũng đã dừng lại. Sự gặp gỡ của những tâm hồn cao đẹp ấy là điều tất nhiên mà không phải là chuyện tình cờ. Sự tụ trí, tụ lực ở đây đã dẫn đến những việc làm có ý nghĩa cho đời sau. Đó là sự ra đời của Hội Liên Thành, một tổ chức lấy việc sản xuất nước mắm để gây quỹ giúp phong trào Đông Du.
Khi anh Thành vào đây, các cụ hoặc bị giết, hoặc bị tù đày nơi chân trời góc biển, nhưng những cơ sở đã hoạt động yêu nước do các cụ lập ra
___________
1. Ngọa du sào: (1) Ngọa du: nằm mà tưởng tượng mình được thưởng ngoạn, quan sát; (2) sào ở đây chỉ nơi ở theo nghĩa khiêm tốn. Cụ Nguyễn Thông xây một nhà lầu để nghỉ ngơi đọc sách, dạy học trò, xem xét chờ đợi thời cuộc. Cụ đặt tên căn nhà là Ngọa du sào.
như xưởng nước mắm và trường Dục Thanh1 thì vẫn còn. Đó là cơ sở duy nhất của phong trào Duy Tân còn tồn tại.
Trường Dục Thanh đón anh Thành về dạy học.
Bác sĩ Nguyễn Kinh Chi kể lại những điều mình ghi nhớ:
- Năm mười ba tuổi tôi theo cha vào sống ở Phan Thiết. Cụ là người có chân trong Hội Liên Thành. Cụ cho tôi theo học ở trường Dục Thanh. Trường dạy Quốc ngữ, chữ Pháp và chữ Hán cho học sinh từ lớp Tư đến lớp Nhất2. Số học sinh toàn trường có khoảng gần một trăm, gồm các cháu trong cơ quan hội và con em các gia đình lao động bên ngoài. Một phần sinh hoạt phí nhà trường là do tiền lãi của Hội cung cấp.
Nhưng hội cũng nghèo. Trường học là một ngôi nhà kiểu cũ lợp ngói âm dương do hai người con trai của nhà thơ Nguyễn Thông hiến cho Hội Liên Thành. Riêng một ngôi nhà ấy chưa đủ chỗ đặt các lớp học, Hội phải làm thêm một số nhà nữa để có chỗ cho các thầy giáo và học sinh trọ lại.
Trường ngoảnh mặt ra con sông Cà Ty. Xung quanh trường không có tường ngăn. Vách tường ___________
1. Hội Liên Thành Phan Thiết thành lập năm 1906 cùng một lần với việc lập Liên Thành thư xã ở Phú Bài (Thừa Thiên). Đến năm 1909 thì Hội mở trường Dục Thanh.
2. Tương đương khoảng từ lớp hai đến lớp bốn hiện nay.
chắn bằng những song gỗ thưa. Gió từ cửa sông thổi lên mát rượi.
Bên trong cái hình thức phải giữ cho phù hợp với thể lệ, nội dung giảng dạy của trường Dục Thanh thể hiện tư tưởng yêu nước, duy tân.
Thầy giáo Thành nhận dạy Quốc ngữ và chữ Pháp cho một số lớp trong đó có lớp Tư của tôi. Thầy ở chung với một vài anh em trong một căn phòng của Ngọa du sào. Thầy có dáng người mảnh khảnh, trán cao và rộng. Thầy để tóc ngắn và thường mặc quần áo trắng, đi guốc. Thầy luôn luôn tươi cười niềm nở với mọi người. Tính thầy vốn ít nói, kín đáo nhưng trước những tiến bộ mới của học sinh thì sự vui mừng của thầy biểu lộ thật rõ rệt.
Qua giọng nói Bến Tre giòn giòn, ấm ấm, cụ Ca Văn Thỉnh thuật lại với chúng tôi vài mẩu ký ức của người em gái họ1, một học trò cũ của thầy Thành:
- Xưa, chúng tôi vẫn gọi các thầy giáo ở ngoài này đi vào phía Nam dạy học là ông thầy Huế. Cô em say sưa kể cho tôi nghe chuyện về một ông thầy Huế trẻ tuổi, thầy giáo Thành: “Đã qua nhiều trường học, nhưng em chưa thấy ở đâu có nhiều thầy giáo tốt như ở trường Dục Thanh. Thầy Hải, thầy Của và nhiều thầy khác đều tốt. Trong đó, chúng em quý mến nhất là thầy Thành. Thầy tận ___________
1. Bà Nguyễn Văn Tý, con dâu của cụ Nguyễn Hữu Sở, người có chân trong Hội Liên Thành.
dụng mọi hoàn cảnh để nói đến đất nước mình, dân tộc mình. Khi nhắc đến những gương sáng hy sinh vì Tổ quốc, mắt thầy cứ rưng rưng, nên chúng em đều xúc động. Lời thầy như từng giọt, từng giọt thấm vào máu thịt chúng em. Thầy thường đến gần từng người, sửa chữa, uốn nắn từng nét chữ, từng con số. Phần nhiều các bài học được thầy tóm tắt bằng những câu ca lục bát. Nhờ vậy, những lời thầy giảng thật khó quên”.
Chúng ta trở lại gặp bác sĩ Nguyễn Kinh Chi:
- Gia đình tôi thỉnh thoảng được thầy Thành lại thăm vì thầy biết liệt sĩ Nguyễn Hàng Chi1 là em ruột ông cụ tôi. Những lần đến thăm, vì thương và nể ông cụ, thầy thường nán lại chuyện trò. Thầy hướng ông cụ suy nghĩ về những gương hy sinh chiến đấu khác tương tự như chú tôi. Từ đó, chuyện của thầy dẫn ông cụ và chúng tôi đi xa hơn, rộng hơn. Thầy biết rất nhiều những người cùng chí hướng, ở nhiều xứ sở khác nhau.
Mỗi tháng thầy dành một phần tiền lương góp vào tủ sách của trường. Được sự vận động của thầy, các thầy giáo khác và các phụ huynh thỉnh thoảng cũng góp tiền hay góp sách vào. Thầy hướng cho chúng tôi đọc truyện về các danh nhân yêu nước, truyện về những nhà khoa học có phát minh, sáng chế. ___________
1. Người lãnh đạo nhân dân Can Lộc (Hà Tĩnh) chống thuế năm 1908, bị giặc Pháp xử chém.
Sáng nào cũng vậy, chúng tôi dậy sớm chạy ra tập hợp trên bãi cát trước sân trường. Thầy Thành dạy chúng tôi tập thể dục. Thầy hướng dẫn chúng tôi tập thở, tập luyện cơ, tập nhảy cao, nhảy dài và khuyên chúng tôi đừng quên câu phương ngôn: “Một tâm hồn trong sáng trong một thân thể tráng kiện”.
Tôi nhớ những buổi tinh mơ, thầy trò chúng tôi cùng chờ đón bình minh đỏ rực từ ngoài biển xa. Sao mà những lúc đó tôi thích ngước lên nhìn thầy và tôi tự thấy mình nhận được những điều khuyến khích sâu kín về nghị lực, về niềm tin. Có điều làm cho tôi chú ý hơn cả ánh bình minh là những thoáng đăm chiêu suy nghĩ của thầy. Mãi về sau tôi mới nhận ra thầy giáo Nguyễn Tất Thành không chỉ đến với trường Dục Thanh để góp thêm những cái mới trong dạy học mà còn vì một yêu cầu căn bản lớn lao hơn.
Thế rồi một buổi mai, ngoài khơi xa lồng lộng, bình minh vẫn thức dậy huy hoàng, học sinh kéo ra đầy đủ mà chờ, chờ mãi chẳng thấy thầy đâu. Chúng tôi hy vọng về gặp thầy ở trường. Nhưng từ trong lớp chúng tôi cứ ngồi nhìn ra, nhìn hoài mà không thấy và chẳng bao giờ được gặp lại thầy ở đây nữa.
Thầy Thành đi đâu, với nghề nghiệp gì, ai biết?
