Thiết lập chế độ đô hộ nhà Hán.

những chuyến đi từ Cổ Loa xuống vùng đồng bằng sông Hồng rồi vào Thanh Hóa, tôi thường nghĩ đến một khoảnh khắc rất lớn của lịch sử dân tộc: sau năm 111 trước Công nguyên, nhà Hán bắt đầu thiết lập chế độ đô hộ trên đất Âu Lạc cũ. Đây không chỉ là việc thay đổi người cai trị, mà là sự áp đặt của một đế chế rộng lớn lên một cộng đồng cư dân có bản sắc riêng.

Sau khi đánh bại nước Nam Việt, Hán Vũ Đế không để vùng đất này tồn tại như một vương quốc phụ thuộc. Triều đình Hán muốn biến nó thành một bộ phận của đế chế. Vì thế, họ nhanh chóng tổ chức lại bộ máy hành chính và đặt nền móng cho thời kỳ Bắc thuộc kéo dài nhiều thế kỷ.

Khi đứng trên thành Cổ Loa, tôi thường tưởng tượng cảnh những đoàn quan lại Hán, binh lính, thư lại và người đo đạc tiến vào vùng đất từng là kinh đô của An Dương Vương. Từ đây, quyền lực không còn xuất phát từ Cổ Loa mà từ Trường An, trung tâm của đế chế Hán ở phương Bắc.

Chia đất thành quận huyện

Nhà Hán chia vùng Âu Lạc cũ thành các quận như:

• Giao Chỉ

Mỗi quận do quan lại Hán đứng đầu, bên dưới là các huyện. Đây là điểm khác biệt rất lớn so với thời Văn Lang – Âu Lạc, khi quyền lực còn dựa nhiều vào các Lạc tướng và cộng đồng bộ lạc.

Tôi thường giải thích với học sinh rằng đây là quá trình chuyển từ mô hình bản địa sang mô hình quan liêu của đế chế.

Cử quan lại trực tiếp cai trị

Nhà Hán không hoàn toàn tin tưởng các thủ lĩnh địa phương. Vì vậy, họ cử:

• Thái thú cai quản quận.

Những người này chịu trách nhiệm trước triều đình Hán, không phải trước cư dân bản địa.

Khi đọc sử, tôi cảm nhận rất rõ mục tiêu của nhà Hán: biến vùng đất này thành một đơn vị hành chính bình thường của đế chế, chứ không phải một nước chư hầu có quyền tự chủ.

Thu thuế và bắt lao dịch

Điều người dân cảm nhận rõ nhất có lẽ không phải tên quận huyện, mà là thuế khóa và lao dịch.

Người Lạc Việt phải nộp:

• Thuế ruộng.

Trong các câu chuyện dân gian tôi từng nghe ở vùng Thanh Hóa và Nghệ An, ký ức về “đi phu”, “nộp cống”, “bị bắt làm việc nặng” xuất hiện rất nhiều. Dù những câu chuyện ấy được kể muộn hơn nhiều, chúng phản ánh ấn tượng sâu sắc của nhân dân về chế độ đô hộ.

Kiểm soát quân sự

Nhà Hán đặt đồn binh ở những nơi quan trọng:

• Trung tâm quận.

Điều này cho thấy họ hiểu rằng cư dân bản địa chưa hoàn toàn phục tùng. Chế độ đô hộ ngay từ đầu đã gắn liền với sự hiện diện của quân đội.

Chính sách đồng hóa

Là người sưu tầm lịch sử, tôi cho rằng đây là điểm sâu sắc nhất của chế độ đô hộ nhà Hán.

Ngoài cai trị hành chính, nhà Hán còn muốn mở rộng ảnh hưởng văn hóa:

• Đưa chữ Hán vào quản lý.

Tuy nhiên, quá trình này diễn ra chậm và không hoàn toàn thành công. Cộng đồng Lạc Việt vẫn giữ được tiếng nói bản địa, tín ngưỡng tổ tiên, lễ hội nông nghiệp và tổ chức làng xã.

Làng xã – nơi giữ bản sắc Việt

Điều khiến tôi xúc động nhất khi đi qua những làng cổ ven sông là cảm giác về sự bền bỉ của cộng đồng cơ sở.

Dù bên trên là bộ máy đô hộ, bên dưới người dân vẫn:

• Trồng lúa nước.

Chính làng xã đã trở thành pháo đài văn hóa âm thầm của người Việt trong suốt thời Bắc thuộc.

Vì sao các cuộc khởi nghĩa nổ ra?

Khi quyền lực Hán ngày càng can thiệp sâu, mâu thuẫn tích tụ dần:

Chính sách đô hộ

Hệ quả

Thuế nặng

Bất mãn kinh tế

Lao dịch

Khổ cực cho dân

Quan lại hà khắc

Mâu thuẫn xã hội

Đồng hóa văn hóa

Phản ứng giữ bản sắc

Kiểm soát quân sự

Ý thức chống đô hộ

Từ những mâu thuẫn ấy, các cuộc khởi nghĩa lớn dần xuất hiện, mở đầu bằng Hai Bà Trưng năm 40.

Ý nghĩa lịch sử

Từ góc nhìn của người sưu tầm lịch sử, việc thiết lập chế độ đô hộ nhà Hán có hai mặt.

Mặt mất mát

Mất độc lập, bị khai thác kinh tế, chịu áp bức và nguy cơ bị đồng hóa.

Mặt tôi luyện

Chính hoàn cảnh ấy đã làm ý thức cộng đồng và khát vọng tự chủ của người Việt ngày càng mạnh mẽ hơn.

Nghịch lý của lịch sử là: càng bị đô hộ lâu dài, ý thức về sự khác biệt và nhu cầu giành lại độc lập càng được nuôi dưỡng sâu hơn.

Mỗi lần rời Cổ Loa, tôi thường nghĩ rằng sau những vòng thành đất cổ không chỉ có ký ức về một nước Âu Lạc đã mất, mà còn có sự khởi đầu của một cuộc đấu tranh kéo dài hơn một nghìn năm.

Thiết lập chế độ đô hộ nhà Hán vì thế không chỉ là việc lập quận, đặt quan và thu thuế. Đó là sự mở đầu của thời Bắc thuộc, đồng thời cũng là sự mở đầu của quá trình người Việt vừa chống lại sự áp đặt chính trị, vừa kiên trì giữ gìn bản sắc văn hóa của mình.

Và có lẽ, chính trong những năm tháng bị cai trị ấy, hạt giống của ý thức dân tộc Việt Nam đã âm thầm bén rễ và lớn lên qua từng thế hệ.