Thiếu tướng, Anh hùng LLVTND Phạm Xuân Ẩn - Tên người như cuộc đời Kỳ 6
Tên khai sinh: Phạm Văn Thành. Bí danh và biệt danh: Hai Trung, Trần Văn Trung, X6. Sinh ngày 12/9/1927 tại Bình Trước, Biên Hòa (nay thuộc Đồng Nai). Mất ngày 20/9/2006 tại TP. Hồ Chí Minh, thọ 79 tuổi. Hoạt động tình báo dưới vỏ bọc phóng viên cho hãng tin Reuters, tạp chí Time và báo New York Herald Tribune. Thuộc mạng lưới tình báo chiến lược, sau này gắn với Cụm tình báo H63. Danh hiệu: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (phong tặng ngày 15/1/1976). Quân hàm cao nhất: Thiếu tướng (thăng năm 1990). Ông còn được tặng Huân chương Độc lập, Huân chương Quân công và Huân chương Chiến công.
Sau chiến tranh
15/1/1976: Ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Cuối tháng 3/1976: Ông được khuyên gọi gia đình về nước. Bà Thu Nhàn đưa các con từ Washington sang Paris và ở lại ba tháng, rồi đi Moskva, Hà Nội, và vào Sài Gòn bằng xe hơi. Bức điện ông gửi cho bà chỉ có ba từ: “Trở về nhà thôi”.
Khoảng tháng 9/1976: Bắt đầu có tin đồn về cuộc đời bí mật của ông.
Một số tài liệu phương Tây (Morley Safer, Luke Hunt) ghi rằng sau năm 1975, ông bị thẩm vấn, bị quản thúc, và trải qua khoảng một năm trong một trại học tập vì bị cho là quá thân với người Mỹ. Ông tự mô tả đó là trại “nhẹ nhàng hơn”. Các tài liệu trong nước mà mình đọc không đề cập chi tiết này.
Năm 1989, ông có cuộc phỏng vấn dài với nhà báo Mỹ Morley Safer. Năm 1981, ông Arnaud de Borchgrave khai trước tiểu ban của Thượng nghị sĩ Jeremiah Denton rằng ông Ẩn có nhiệm vụ “làm sai lệch thông tin” cho báo chí phương Tây. Ông Ẩn phủ nhận, nói rằng cấp trên của ông cho rằng làm vậy sẽ khiến ông bị lộ.
Sau khi danh tính tình báo của ông được công bố, phản ứng của các đồng nghiệp cũ khác nhau: có người tức giận, có người thông cảm. Ban biên tập Time đã rà soát lại các bài ông viết trong 11 năm và theo lời David Greenway, không có bằng chứng ông thao túng tin tức. Con trai ông, Phạm Xuân Hoàng Ân, sau này sang Mỹ học báo chí tại Đại học North Carolina với sự giúp đỡ của nhiều đồng nghiệp cũ của ông.
Năm 1990, ông được thăng quân hàm Thiếu tướng.
Qua đời
Ông mất ngày 20/9/2006 tại một bệnh viện quân đội ở TP. Hồ Chí Minh do biến chứng của bệnh khí phế thũng, thọ 79 tuổi. Lễ tang diễn ra ngày 23/9/2006.
Các tác phẩm viết về ông
Perfect Spy: The Incredible Double Life of Pham Xuan An (Larry Berman, 2007). Bản tiếng Việt Điệp viên hoàn hảo, sau đó có bản cập nhật X6 – Điệp viên hoàn hảo. Ông Ẩn từ chối viết hồi ký, và Berman cho biết ông phải đi lại Việt Nam nhiều lần để thu thập tư liệu.
The Spy Who Loved Us (Thomas A. Bass, 2009).
Phạm Xuân Ẩn: Tướng tình báo (Hoàng Hải Vân, Tấn Tú, 2003).
Phạm Xuân Ẩn – Tên người như cuộc đời (Nguyễn Thị Ngọc Hải).
Un Vietnamien bien tranquille (Jean-Claude Pomonti).
Punji Trap: Pham Xuan An, the Spy Who Didn’t Love Us (Luke Hunt, 2018).
Tiểu thuyết The Sympathizer của Viet Thanh Nguyen được cho là lấy cảm hứng từ cuộc đời ông, và đã được chuyển thể thành phim truyền hình của HBO năm 2024.
