Thiếu tướng, Giáo sư, Bác sĩ Trần Đại Nghĩa

Thiếu tướng, Giáo sư, Bác sĩ Trần Đại Nghĩa (1913 – 1997, tên thật là Phạm Quang Lễ, quê tại xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long) là nhà khoa học lớn, người sáng lập ngành Khoa học - Kỹ thuật Quân sự Việt Nam. "Thời hoa lửa" của ông không diễn ra trực tiếp nơi tiền tuyến với cây súng trên tay, mà gắn liền với trí tuệ, phòng thí nghiệm gian khổ trong rừng sâu và những vũ khí "made in Viet Nam" làm thay đổi cục diện chiến trường.

1. Từ Paris trở về chiến khu theo lời gọi của Tổ quốc

Năm 1935, ông sang Pháp du học và tốt nghiệp xuất sắc các bằng Kỹ sư Cầu đường, Kỹ sư Điện, Học viện Hàng không và Đại học Sorbonne. Trong hơn 11 năm sống tại châu Âu, ông âm thầm nghiên cứu, sưu tầm hàng nghìn trang tài liệu bảo mật về kỹ thuật chế tạo vũ khí.

Tháng 9/1946, nhận lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông từ bỏ mức lương cao cùng điều kiện sống hiện đại tại Pháp để trở về nước phụng sự Tổ quốc. Bác Hồ đã đặt cho ông tên mới: Trần Đại Nghĩa và giao trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới.

2. Kỳ tích Bazooka và những vũ khí thay đổi chiến trường

Ngay sau khi Chiến tranh phá hoại của Pháp bùng nổ cuối năm 1946, Cục Quân giới bước vào cuộc đua thời gian sản xuất vũ khí đáp ứng yêu cầu cấp bách của mặt trận:

• Sáng chế súng Bazooka (1947): Trong điều kiện thiếu thốn nguyên vật liệu, ông cùng các đồng nghiệp tại xưởng quân giới Thái Nguyên đã nghiên cứu, thử nghiệm thành công súng và đạn Bazooka có khả năng xuyên thủng lớp thép dày của xe tăng, xe thiết giáp.

• Chiến công tại Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông (1947): Ngày 3/3/1947, Bazooka do Trần Đại Nghĩa chế tạo được đưa vào chiến đấu thử nghiệm tại chùa Trầm (Hà Đông). Đến Chiến dịch Việt Bắc 1947, trong trận Chợ Mới và trận Bến Bình Ca (sông Lô), đạn Bazooka của ta đã bắn cháy xe tăng và tàu chiến Pháp, bẻ gãy đòn tiến công chớp nhoáng của đối phương vào căn cứ địa Việt Bắc.

3. Khai sinh Súng không giật SKZ và Bột nổ mìn đốm

Không dừng lại ở Bazooka, Giáo sư Trần Đại Nghĩa tiếp tục nghiên cứu chế tạo loại vũ khí hạng nặng dùng cho bộ binh:

• Súng SKZ (Súng không giật) giai đoạn 1949 – 1950: Loại súng nhẹ nhưng có hỏa lực cực mạnh, chuyên dùng để công phá các đồn bốt, bê tông kiên cố của địch.

• Thử lửa tại Chiến dịch Biên giới (1950): Trong Chiến dịch Biên giới Thu - Đông 1950 và các chiến dịch tại đồng bằng Bắc Bộ, SKZ do Việt Nam sản xuất đã làm phá sản hệ thống đồn bốt bê tông kiên cố (Bunker) của quân Pháp. Giới quân sự Pháp lúc bấy giờ phải thốt lên rằng SKZ là "kỳ diệu của lực lượng quân giới Việt Nam".

Ngoài ra, ông còn chỉ đạo nghiên cứu chế tạo bom bay, mìn nổ chậm, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.

4. Tôn vinh và Di sản bất tử

Giáo sư Trần Đại Nghĩa là hình mẫu tiêu biểu cho trí thức yêu nước, cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

• Ngày 19/05/1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, ông vinh dự là một trong 7 cá nhân đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động (sau này là Anh hùng LLVTND).

• Năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng khi mới 35 tuổi.

• Ông được Nhà nước trao tặng Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh và Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 về Khoa học và Công nghệ (1996).

• Tên của ông được đặt cho nhiều trường trung học trọng điểm, Viện nghiên cứu và các con đường lớn tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Vĩnh Long...