Thiếu tướng Hoàng Sâm – Người Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân

Trong lịch sử hình thành và phát triển của Quân đội nhân dân Việt Nam, Thiếu tướng Hoàng Sâm là một trong những cán bộ quân sự tiêu biểu thuộc thế hệ đầu tiên. Từ một người thanh niên xa quê mưu sinh trên đất Thái Lan, ông trở thành người cán bộ cách mạng được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp dìu dắt, rồi đảm nhiệm trọng trách Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân – tổ chức tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Tuổi trẻ lưu lạc và cơ duyên gặp Bác Hồ

Thiếu tướng Hoàng Sâm tên thật là Trần Văn Kỳ, sinh năm 1915 tại xã Lệ Sơn, nay thuộc xã Văn Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình.

Sinh ra trong một gia đình nghèo, tuổi thơ của Trần Văn Kỳ gắn với những năm tháng đất nước chìm trong cảnh áp bức, nhân dân lầm than. Vì không có ruộng đất canh tác, gia đình ông phải rời quê sang Thái Lan tìm kế sinh nhai.

Tại đây, nhờ thông minh, nhanh nhẹn và có tinh thần trách nhiệm, Trần Văn Kỳ được Thầu Chín – bí danh của Nguyễn Ái Quốc, sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh – tin tưởng lựa chọn làm liên lạc.

Dưới sự hướng dẫn, dìu dắt của Thầu Chín, người thanh niên trẻ từng bước tiếp cận tư tưởng cách mạng, tích cực tuyên truyền, vận động Việt kiều tham gia các tổ chức yêu nước.

Năm 1934, ông bị mật thám Thái Lan bắt tại Bangkok, giam giữ một năm rồi giao cho nhà chức trách Pháp. Không tìm được chứng cứ để kết tội, chính quyền Pháp phải trả ông cho phía Thái Lan. Sau đó, ông bị trục xuất và được tổ chức cách mạng đưa sang Trung Quốc.

Biến cố tiếp tục xảy đến khi ở quê nhà, thân phụ ông bị mật thám bắt và sát hại.

Tại Nam Ninh, Trần Văn Kỳ được đồng chí Phùng Chí Kiên tạo điều kiện học tiếng Hoa, tiếp tục rèn luyện và hoạt động cách mạng.

Trở về Cao Bằng, trưởng thành trong phong trào cách mạng

Đầu năm 1937, theo sự phân công của đồng chí Hoàng Văn Thụ, Trần Văn Kỳ trở về nước tham gia hoạt động tại Tỉnh ủy Cao Bằng.

Năm 1938, ông tham gia đội du kích kháng Nhật của Đảng Cộng sản Trung Quốc tại khu vực biên giới Việt Nam - Trung Quốc. Những năm tháng hoạt động trong môi trường cách mạng và chiến đấu đã giúp ông tích lũy kinh nghiệm tổ chức, chỉ huy và xây dựng lực lượng.

Mùa đông năm 1940, tại Tĩnh Tây, gần biên giới Cao Bằng, Trần Văn Kỳ có dịp gặp lại Thầu Chín. Lúc này, ông mới biết người mà mình từng gọi bằng bí danh ấy chính là Nguyễn Ái Quốc – Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Cũng trong dịp này, ông được Bác đặt cho tên mới là Hoàng Sâm. Từ đó, cái tên Hoàng Sâm gắn liền với cuộc đời hoạt động cách mạng và sự nghiệp quân sự của ông.

Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân

Ngày 22-12-1944, tại khu rừng Trần Hưng Đạo, tỉnh Cao Bằng, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập.

Lực lượng ban đầu chỉ gồm 34 chiến sĩ, được tổ chức thành ba tiểu đội. Võ Nguyên Giáp phụ trách chỉ huy chung, còn Hoàng Sâm được lựa chọn làm Đội trưởng.

Đây là một dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời quân sự của ông cũng như lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.

Chỉ ít ngày sau khi thành lập, đội đã liên tiếp lập chiến công. Hoàng Sâm trực tiếp chỉ huy các trận đánh Phai Khắt và Nà Ngần, mở đầu truyền thống chiến đấu và trưởng thành của lực lượng vũ trang cách mạng.

Những chiến thắng đầu tiên ấy có ý nghĩa rất lớn: một đội quân mới thành lập với lực lượng ít, vũ khí còn hạn chế nhưng đã thể hiện được khả năng tổ chức, chiến đấu và tinh thần quyết tâm cao.

Vị tướng trẻ trên những chiến trường lớn

Bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Hoàng Sâm liên tục được giao những trọng trách quan trọng.

Ông từng đảm nhiệm các cương vị Khu trưởng Khu 2, Chỉ huy trưởng Mặt trận Tây Tiến, Tư lệnh Liên khu 3 và tham gia chỉ huy nhiều chiến dịch lớn.

Ngày 20-1-1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh phong quân hàm Thiếu tướng cho Hoàng Sâm. Khi đó ông mới 33 tuổi, trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trong quá trình xây dựng và chiến đấu của quân đội, Hoàng Sâm tiếp tục đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng. Giai đoạn 1954-1955, ông là Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304.

Sau đó, ông lần lượt đảm nhiệm cương vị Tư lệnh các Quân khu Tả Ngạn, Hữu Ngạn, Quân khu 3 và trong kháng chiến chống Mỹ là Tư lệnh Quân khu Trị - Thiên.

Tài năng quân sự, sự quyết đoán và khả năng chỉ huy trên chiến trường khiến Hoàng Sâm được đồng đội kính trọng. Ông từng được ví như “Chapaev của Việt Nam”, gợi nhớ hình tượng vị chỉ huy nổi tiếng trong lịch sử và văn học quân sự Liên Xô.

Người chỉ huy ngã xuống trên chiến trường Trị - Thiên

Năm 1968, cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn vô cùng ác liệt. Tháng 6 năm ấy, Thiếu tướng Hoàng Sâm nhận lệnh vào chiến trường Trị - Thiên.

Trong những tháng ngày chiến đấu gian khổ, ông trực tiếp bám sát chiến trường, chỉ huy bộ đội vượt qua những thử thách khốc liệt.

Sau nhiều tháng chiến đấu, ngày 15-12-1968, Thiếu tướng Hoàng Sâm anh dũng hy sinh tại mặt trận Trị - Thiên. Ông ra đi khi mới 53 tuổi, khép lại cuộc đời hơn ba thập kỷ gắn bó với cách mạng và quân đội.

Trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, Quân ủy Trung ương vẫn quyết tâm đưa thi hài ông về Hà Nội.

Một tháng sau, tang lễ Thiếu tướng Hoàng Sâm được tổ chức. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến tiễn đưa người cán bộ từng gắn bó với mình từ những năm tháng hoạt động cách mạng bí mật tại Thái Lan.

Dấu ấn của một vị tướng thuộc thế hệ đầu tiên

Cuộc đời Thiếu tướng Hoàng Sâm trải qua nhiều bước ngoặt đặc biệt: từ một người con nghèo của quê hương Quảng Bình, từng phải tha hương tìm kế sinh nhai, ông trở thành người chiến sĩ cách mạng được Bác Hồ trực tiếp dìu dắt; từ một cán bộ hoạt động bí mật, ông trở thành Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và sau đó là một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Hơn hết, dấu ấn của Hoàng Sâm không chỉ nằm ở những quân hàm hay cương vị ông từng đảm nhiệm, mà còn ở những chiến công gắn với những chặng đường đầu tiên của quân đội cách mạng.

Tên tuổi Thiếu tướng Hoàng Sâm mãi gắn với buổi đầu thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam – với những chiến công Phai Khắt, Nà Ngần và với hình ảnh một vị tướng trưởng thành từ thực tiễn chiến đấu, suốt đời cống hiến cho sự nghiệp độc lập, thống nhất của Tổ quốc.