Thiếu tướng Hoàng Sâm, người Đội trưởng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam

Cuộc đời của Thiếu tướng Hoàng Sâm là hành trình đặc biệt của một người chiến sĩ gần như dành trọn đời mình cho cách mạng. Từ những ngày làm giao liên cho Nguyễn Ái Quốc ở Xiêm, những năm tháng gây dựng cơ sở ở vùng biên giới Cao Bằng, đến những trận đánh đầu tiên của quân đội cách mạng và sau này là những chiến trường khốc liệt trong cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, dấu chân của ông đã đi qua gần như suốt một chặng đường đấu tranh giành và giữ nền độc lập của dân tộc.

Hoàng Sâm tên thật là Trần Văn Kỳ, sinh năm 1915 tại làng Lệ Sơn, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình, nay thuộc xã Văn Hóa. Quê hương ông là vùng đất nằm bên dòng Gianh, nơi cuộc sống của người dân những năm đầu thế kỷ XX còn nhiều khó khăn. Chính hoàn cảnh nghèo khó khiến tuổi thơ của Trần Văn Kỳ không được bình yên như nhiều đứa trẻ khác. Năm 1927, khi mới khoảng 12 tuổi, ông phải rời quê hương, phiêu bạt sang Xiêm, tức Thái Lan ngày nay.

Đó tưởng như chỉ là một chuyến đi mưu sinh của một cậu bé nghèo, nhưng lại trở thành bước ngoặt quyết định của cả cuộc đời.

Tại Xiêm, Trần Văn Kỳ được một tổ chức cách mạng của Việt kiều giác ngộ và kết nạp vào Đội Thiếu niên tiền phong. Chính nơi đất khách ấy, cậu bé quê Quảng Bình đã có cuộc gặp đặc biệt với Nguyễn Ái Quốc, khi ấy hoạt động với tên gọi Thầu Chín. Sau quá trình thử thách, Trần Văn Kỳ được chọn làm liên lạc cho Nguyễn Ái Quốc trong thời gian Người hoạt động tại Xiêm. Một thiếu niên mới hơn mười tuổi từ đó được sống, làm việc và trực tiếp chịu ảnh hưởng từ người thanh niên yêu nước mà sau này cả dân tộc kính gọi là Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Có lẽ không có trường học nào đặc biệt hơn ngôi trường của những năm tháng ấy.

Bài học không nằm trên trang giấy.

Mà nằm trên những chuyến giao liên bí mật.

Trong cách giữ gìn một tài liệu.

Trong việc bảo vệ một cơ sở.

Trong ý thức rằng chỉ một phút bất cẩn cũng có thể khiến đồng chí, đồng đội bị bắt.

Từ một cậu bé phải tha hương kiếm sống, Trần Văn Kỳ dần trở thành một chiến sĩ cách mạng.

Cuối năm 1929, Nguyễn Ái Quốc rời Xiêm sang Trung Quốc. Theo lời Người, Trần Văn Kỳ ở lại tiếp tục xây dựng phong trào. Ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, tham gia in ấn, phát tán truyền đơn và hoạt động trong cộng đồng Việt kiều yêu nước. Trong quá trình ấy, ông từng bị mật thám Xiêm bắt, bị giao cho Lãnh sự Pháp ở Bangkok rồi bị trục xuất. Nhưng những lần bắt bớ và truy đuổi không thể khiến người thanh niên trẻ từ bỏ con đường đã lựa chọn.

Rời Xiêm, ông tiếp tục tìm đường sang Trung Quốc, được huấn luyện và rồi trở về nước hoạt động. Sau một lần bị thực dân Pháp bắt ở Cao Bằng và sau đó vượt biên trở lại Trung Quốc, ông gặp lại Nguyễn Ái Quốc. Chính trong thời gian này, Người đặt cho Trần Văn Kỳ bí danh Hoàng Sâm – cái tên gắn với ông từ đó cho đến cuối cuộc đời.

Đầu những năm 1940, Hoàng Sâm hoạt động tại vùng Cao Bằng – một trong những căn cứ quan trọng của cách mạng. Đây là vùng biên giới phức tạp, không chỉ có sự kiểm soát của thực dân mà còn tồn tại nhiều toán thổ phỉ có vũ trang. Hoàng Sâm cùng các cán bộ như Lê Quảng Ba vừa xây dựng lực lượng cách mạng, vừa bảo vệ cơ sở, vận động đồng bào các dân tộc và tìm cách hạn chế hoạt động phá hoại của các toán phỉ.

Những câu chuyện được lưu truyền về Hoàng Sâm thời kỳ này khiến ông trở thành một nhân vật gần như huyền thoại trong vùng. Ông nổi tiếng gan dạ, bắn súng giỏi, cưỡi ngựa tốt và có khả năng ứng biến đặc biệt. Có lần, để hòa hoãn với những toán phỉ lớn, Hoàng Sâm chấp nhận một mình mang vũ khí đến tận sào huyệt của chúng, thi bắn súng và dùng chính bản lĩnh của mình để khiến những thủ lĩnh phỉ phải nể phục. Nhưng phía sau sự gan dạ ấy không phải sự liều lĩnh đơn thuần. Đó là một phương thức dân vận và đấu tranh rất thực tế: dùng uy tín, bản lĩnh và sự khôn khéo để giảm bớt một lực lượng đối địch, bảo vệ phong trào cách mạng đang còn non trẻ.

Bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời quân sự của Hoàng Sâm đến vào cuối năm 1944.

Ngày 22/12/1944, tại khu rừng Trần Hưng Đạo, Cao Bằng, theo Chỉ thị của lãnh tụ Hồ Chí Minh, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập với 34 chiến sĩ. Võ Nguyên Giáp được giao phụ trách chung; Hoàng Sâm được lựa chọn làm Đội trưởng, còn Xích Thắng làm Chính trị viên. Từ thời khắc ấy, người thanh niên quê Quảng Bình trở thành người Đội trưởng đầu tiên của lực lượng vũ trang được xem là tiền thân trực tiếp của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Chỉ ba ngày sau ngày thành lập, thử thách đầu tiên đã đến.

Ngày 25/12/1944, Hoàng Sâm trực tiếp chỉ huy trận Phai Khắt. Nắm được quy luật sinh hoạt của quân địch, ông cho bộ đội cải trang thành quân tuần tiễu của cấp trên đến kiểm tra đồn, bất ngờ khống chế kho súng và quân lính. Chỉ trong thời gian rất ngắn, trận đánh kết thúc thắng lợi. Ngày hôm sau, tại Nà Ngần, đơn vị tiếp tục sử dụng cách đánh cải trang, bất ngờ tiến công địch và giành thắng lợi. Hai trận Phai Khắt – Nà Ngần đã trở thành những chiến thắng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, đặt nền móng cho truyền thống đánh thắng trận đầu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Từ 34 chiến sĩ giữa núi rừng Cao Bằng, đội quân cách mạng ngày một trưởng thành.

Và Hoàng Sâm tiếp tục đi cùng đội quân ấy qua những năm tháng khốc liệt nhất.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong quân đội, tham gia chỉ huy ở các chiến trường Tây Bắc, Liên khu 2, Liên khu 3. Trong chiến đấu, Hoàng Sâm nổi tiếng là người chỉ huy quyết đoán, táo bạo nhưng rất chú trọng việc nghiên cứu địa hình và thời cơ. Ở trận Dốc Đẹt trên chiến trường Tây Bắc, ông tổ chức phục kích, tận dụng địa hình cao và kiên nhẫn chờ quân Pháp tiến vào cự ly thích hợp mới ra lệnh nổ súng; bản thân ông cũng trực tiếp chiến đấu.

Năm 1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh phong quân hàm Thiếu tướng cho Hoàng Sâm. Ông trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Khi ấy, cậu bé Trần Văn Kỳ từng rời Lệ Sơn đi tha hương năm 12 tuổi đã trở thành một vị tướng của quân đội cách mạng.

Nhưng với Hoàng Sâm, quân hàm không phải điểm kết thúc của một hành trình.

Phía trước ông vẫn là chiến trường.

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông tiếp tục đảm nhiệm các cương vị chỉ huy quan trọng, trong đó có Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304 và tham gia hoạt động trên nhiều địa bàn chiến lược. Sau năm 1954, khi miền Bắc được giải phóng nhưng đất nước vẫn còn chia cắt, ông tiếp tục đảm nhiệm chức Tư lệnh tại các quân khu Tả Ngạn, Hữu Ngạn, Quân khu 3. Năm 1962, ông còn thực hiện nhiệm vụ quốc tế tại Lào với bí danh Chăn-đi và được lãnh đạo nước bạn đánh giá cao.

Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ác liệt, vị tướng đã trải qua hàng chục năm trận mạc lại một lần nữa đi về phía chiến trường.

Ông được giao làm Tư lệnh Quân khu Trị-Thiên – một trong những địa bàn chiến đấu khốc liệt nhất lúc bấy giờ. Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế trở thành nơi đối đầu trực tiếp giữa các lực lượng lớn, nơi từng ngọn đồi, dòng sông, con đường đều có thể trở thành chiến trường.

Ở tuổi ngoài năm mươi, Hoàng Sâm vẫn có mặt nơi tuyến lửa.

Cuối năm 1968, đầu năm 1969, người Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã hy sinh tại chiến trường Bình-Trị-Thiên khi tài năng và kinh nghiệm quân sự vẫn đang ở độ chín. Một cuộc đời bắt đầu từ cậu bé tha hương năm 12 tuổi đã khép lại giữa chiến trường sau hơn bốn thập kỷ gắn bó với cách mạng. Báo Quân đội nhân dân ghi ông hy sinh tháng 12/1968 ở tuổi 53; một số tư liệu khác ghi ngày 15/1/1969.

Ông ra đi khi cuộc chiến vẫn chưa kết thúc.

Chưa được nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Chưa được chứng kiến lá cờ chiến thắng tung bay trên toàn vẹn non sông.

Nhưng đội quân mà ông từng đứng vào hàng ngũ từ ngày đầu tiên đã tiếp tục bước đi.

Từ 34 chiến sĩ năm 1944, lực lượng ấy trưởng thành qua từng chiến dịch, từng cuộc kháng chiến, để rồi trở thành Quân đội nhân dân Việt Nam – đội quân mà Hoàng Sâm đã góp một phần nền móng ngay từ buổi đầu thành lập.

Sau khi ông hy sinh, Đảng và Nhà nước tiếp tục ghi nhận những cống hiến của vị tướng quê Quảng Bình. Ông được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất và Huân chương Kháng chiến hạng Nhất.

Nhưng có lẽ điều lớn lao nhất mà Hoàng Sâm để lại không nằm ở những quân hàm hay huân chương.

Đó là hình ảnh một con người đã gần như dành trọn cuộc đời cho Tổ quốc.

Mười hai tuổi xa quê.

Tuổi thiếu niên làm giao liên cho Nguyễn Ái Quốc.

Tuổi thanh niên hoạt động bí mật giữa những năm tháng bị thực dân truy lùng.

Hai mươi chín tuổi trở thành Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

Rồi từ một người lính trở thành một vị tướng.

Và cuối cùng lại nằm xuống như một người lính giữa chiến trường.

Cuộc đời Thiếu tướng Hoàng Sâm vì thế mang một ý nghĩa đặc biệt đối với thế hệ hôm nay. Ông cho thấy lý tưởng cách mạng không phải là điều gì xa vời, mà được hình thành từ những lựa chọn rất cụ thể: lựa chọn dấn thân thay vì đứng ngoài; lựa chọn gian khổ thay vì an nhàn; lựa chọn trách nhiệm với Tổ quốc thay vì lợi ích của riêng mình.

Với quê hương Quảng Bình, Hoàng Sâm là một người con đặc biệt. Từ làng Lệ Sơn bên dòng Gianh, một cậu bé nghèo đã đi qua Xiêm, Trung Quốc, Cao Bằng, Tây Bắc, đồng bằng Bắc Bộ, đất bạn Lào rồi cuối cùng trở lại chiến trường Bình-Trị-Thiên. Bước chân ấy gần như đi cùng toàn bộ hành trình đấu tranh cách mạng của dân tộc trong nửa đầu thế kỷ XX.

Có những người được lịch sử nhớ đến vì đã chỉ huy những đội quân lớn.

Hoàng Sâm cũng từng là một vị tướng như thế.

Nhưng có lẽ hình ảnh đẹp nhất về ông vẫn là buổi chiều ngày 22/12/1944 giữa núi rừng Cao Bằng: một người chiến sĩ 29 tuổi đứng trong hàng ngũ 34 con người đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và nhận trọng trách làm Đội trưởng.

Ngày ấy, chưa ai biết đội quân nhỏ bé ấy rồi sẽ lớn mạnh đến đâu.

Chưa ai biết phía trước là ba mươi năm chiến tranh gian khổ.

Và Hoàng Sâm chắc cũng không thể biết rằng nhiều thập kỷ sau, tên mình vẫn được nhắc đến với một danh xưng đặc biệt:

Người Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

Một cậu bé từng phải rời quê hương vì nghèo khó.

Một người học trò sớm được Nguyễn Ái Quốc dìu dắt.

Một vị tướng đi qua hai cuộc kháng chiến.

Và một người lính đã chiến đấu đến những ngày cuối cùng của cuộc đời.

Đó là Thiếu tướng Hoàng Sâm – người con ưu tú của quê hương Quảng Bình, một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam.