Thiếu tướng Hoàng Sâm: Người Đội trưởng Đầu tiên Mưu lược của Quân đội Nhân dân Việt Nam
Lê Văn Quản
1. Thân thế và Thời niên thiếu gian truân
Thiếu tướng Hoàng Sâm tên thật là Trần Văn Kỳ. Ông sinh năm 1915 (có một số tài liệu ghi năm 1917) trong một gia đình nông dân nghèo tại làng Lệ Sơn, xã Văn Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình.
Do hoàn cảnh bần cùng và không có ruộng đất cày cấy, từ thuở nhỏ cậu bé Trần Văn Kỳ đã phải theo gia đình rời bỏ quê hương sang Thái Lan tìm kế sinh nhai. Họ sinh sống tại tỉnh Nakhon và sau đó là Chiềng Mai. Nhờ sự sáng dạ, nhanh nhẹn, Trần Văn Kỳ đã được Thầu Chín (bí danh của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi hoạt động bí mật tại Thái Lan) lựa chọn và trực tiếp huấn luyện thành giao liên của Người khi chỉ mới 12 tuổi (khoảng năm 1927 - 1928). Dưới sự dìu dắt của Thầu Chín, cậu bé Kỳ đã đi khắp các tỉnh trên đất Thái để học tập, hỗ trợ rải truyền đơn và tích cực vận động kiều bào tham gia các tổ chức yêu nước.
2. Hoạt động Cách mạng trước năm 1945
Hoạt động tại nước ngoài và bị bắt giữ: Năm 1933, Trần Văn Kỳ gia nhập Đoàn Thanh niên Cộng sản Đông Dương và sau đó được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1934, ông bị mật thám Thái Lan bắt giữ tại Bangkok, bị giam giữ một năm trước khi bị giao cho Lãnh sự quán Pháp. Do không tìm thấy chứng cứ buộc tội, chúng phải trả tự do và trục xuất ông. Ông được tổ chức đưa sang Trung Quốc hoạt động, trong khi ở quê nhà, mật thám Pháp đã bắt giữ và thủ tiêu thân phụ của ông. Tại Trung Quốc, ông được đồng chí Phùng Chí Kiên cử đi học tiếng Hoa tại Nam Ninh.
Về nước xây dựng lực lượng: Đầu năm 1937, ông được đồng chí Hoàng Văn Thụ cử về nước tham gia Tỉnh ủy Cao Bằng. Do hoạt động không có giấy thế thân, ông bị Pháp bắt giam 6 tháng. Sau khi ra tù, năm 1938, ông tham gia đội du kích kháng Nhật của Đảng Cộng sản Trung Quốc hoạt động dọc biên giới Việt - Trung.
Mối duyên với bí danh "Hoàng Sâm": Mùa đông năm 1940, Trần Văn Kỳ sang Tĩnh Tây (Trung Quốc) học quân sự và gặp lại Thầu Chín cùng các đồng chí Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp. Đây là thời điểm ông chính thức biết Thầu Chín là Bác Hồ và được Người đặt cho bí danh là Hoàng Sâm. Đây cũng là lần đầu tiên ông gặp đồng chí Võ Nguyên Giáp (bí danh Dương Hoài Nam) và Phạm Văn Đồng (bí danh Lâm Bá Kiệt). Sau đó, Hoàng Sâm cùng 40 đồng chí khác trở về nước hoạt động.
Dùng tài thu phục phỉ: Tháng 5 năm 1941, ông được Bác Hồ giao nhiệm vụ tổ chức đón các đại biểu về dự Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ Tám qua đường Lạng Sơn. Cuối năm 1941, khi đội du kích đầu tiên của Cao Bằng gồm 12 người được thành lập, Hoàng Sâm được cử làm Đội phó. Đến giữa năm 1942, ông đảm nhiệm chức Đội trưởng Đội vũ trang Cao Bằng với bí danh Trần Sơn Hùng. Với tài bắn súng bằng cả hai tay bách phát bách trúng, phi ngựa không yên và tài đấu kiếm dũng mãnh, ông đã trực tiếp thương thảo và khuất phục các toán thổ phỉ hung hãn vùng biên giới, giúp bảo vệ nhân dân và tạo điều kiện cho phong trào Việt Minh phát triển mạnh mẽ.
3. Đội trưởng Đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân
Trận ra quân đầu tiên thắng lợi: Ngày 22 tháng 12 năm 1944, tại châu Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập dưới sự chỉ huy chung của đồng chí Võ Nguyên Giáp. Hoàng Sâm vinh dự được lựa chọn làm Đội trưởng đầu tiên của Đội và đồng chí Xích Thắng (Dương Mạc Thạch) làm Chính trị viên.
Mưu lược đánh thắng đồn Phai Khắt và Nà Ngần: Thực hiện chỉ thị "Trận đầu nhất định phải thắng lợi", Đội trưởng Hoàng Sâm đã cùng Ban chỉ huy Đội mưu trí tổ chức trinh sát và chọn phương án tập kích hóa trang. Vào chiều 25 tháng 12 năm 1944, Đội cải trang thành lính dõng đi tuần để đột nhập đồn Phai Khắt, tiêu diệt đồn trưởng Pháp và bắt sống toàn bộ binh lính chỉ trong vòng 10 phút. Ngay đêm đó, Đội khẩn trương hành quân sang đồn Nà Ngần và tiếp tục cải trang thành lính dõng giải áp "Cộng sản" lên nộp cho quan đồn để tập kích vào sáng 26 tháng 12 năm 1944. Trận đánh Nà Ngần kết thúc thắng lợi chỉ sau 5 phút mà lực lượng ta không chịu bất kỳ tổn thất nào về người.
Phát triển lực lượng: Sau những thắng lợi mở đầu vang dội này, Đội phát triển nhanh chóng thành một đại đội và sau đó thành một chi đội (tương đương tiểu đoàn) do Hoàng Sâm làm Chi đội trưởng. Trong Tổng khởi nghĩa tháng 8-1945, ông chỉ huy đánh Nhật tại Bắc Kạn, Thái Nguyên, dẹp lực lượng Việt Nam Quốc dân Đảng phản động tại Vĩnh Yên, rồi đưa quân bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ tại khu vực Sơn Tây phía tây Hà Nội.
4. Sự nghiệp Quân sự Lẫy lừng và những Trọng trách lớn
Bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước, tài chỉ huy quân sự sắc sảo của Thiếu tướng Hoàng Sâm ngày càng được khẳng định qua nhiều trọng trách khác nhau:
Phong hàm Thiếu tướng trẻ tuổi nhất: Ngày 1 tháng 1 năm 1948, trong đợt phong tướng đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký sắc lệnh phong hàm Thiếu tướng cho Khu trưởng Chiến khu II Hoàng Sâm khi ông mới tròn 33 tuổi.
Chỉ huy trên các chiến trường:
Ông giữ chức Khu trưởng Chiến khu II (kế nhiệm đồng chí Văn Tiến Dũng), Khu trưởng Liên khu 3 và Chỉ huy trưởng Mặt trận Tây tiến lừng danh.
Giai đoạn 1951 - 1953, ông làm phái viên Bộ Tổng tư lệnh, sau đó làm Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304, đồng thời làm Chỉ huy trưởng Mặt trận Trung Lào giải phóng thị xã Thà Khẹt. Ông cũng từng làm Đại đoàn trưởng Đại đoàn 320.
Đầu năm 1955, ông giữ chức Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố Hải Phòng khi lực lượng ta tiếp quản thành phố.
Từ cuối năm 1955 trở đi, ông lần lượt đảm nhận vai trò Tư lệnh tại nhiều quân khu lớn: Tư lệnh Quân khu Tả Ngạn (từ tháng 6/1957), Tư lệnh Quân khu Hữu Ngạn, và Tư lệnh Quân khu 3.
Từ năm 1962 đến 1964, ông sang Lào làm chuyên gia quân sự với bí danh là Chăn và nhận được sự kính trọng sâu sắc từ nước bạn.
Hy sinh anh dũng tại Mặt trận Trị - Thiên: Tháng 6 năm 1968, trong cao trào kháng chiến chống Mỹ, Thiếu tướng Hoàng Sâm được bổ nhiệm làm Tư lệnh Quân khu Trị - Thiên - một trong những mặt trận khốc liệt nhất bấy giờ. Ngày 15 tháng 12 năm 1968, căn hầm chỉ huy nơi ông đang làm việc bị trúng bom oanh tạc của Mỹ, vị tướng can trường đã anh dũng hy sinh ở tuổi 53.
Nhận được tin dữ, Bác Hồ và Quân ủy Trung ương vô cùng đau xót, đã hạ lệnh bằng mọi giá phải đưa thi hài ông vượt qua bom đạn khốc liệt về Hà Nội. Lễ tang của ông được tổ chức trọng thể vào tháng 1 năm 1969 tại Bệnh viện 108, đích thân Bác Hồ đã đến tiễn đưa người học trò xuất sắc từng gắn bó với mình từ những ngày ở Thái Lan.
5. Đời sống Giản dị và Gia đình Ấm áp
Bên cạnh sự nghiệp binh lửa lẫy lừng, Thiếu tướng Hoàng Sâm còn được biết đến với một nhân cách cao đẹp, bình dị và mẫu mực:
Mối duyên do Bác Hồ tác thành: Do mải mê xông pha chiến trường, ông kết hôn khá muộn (khi đã ngoài 40 tuổi). Vợ ông là bà Phan Thị Mỹ Lệ, một giáo viên cấp II từng phục vụ tại chiến khu Việt Bắc, và cuộc hôn nhân của hai người do chính Bác Hồ đứng ra tác thành. Họ có với nhau 3 người con mang họ Hoàng (do được đặt theo họ Hoàng của ông): hai con trai Hoàng Sùng (sau này là Thượng tá Quân đội), Hoàng Hải và một con gái Hoàng Yến.
Người cha nghiêm khắc và công tư phân minh: Ông rất chiều con nhưng cực kỳ nghiêm túc trong việc giáo dục. Thượng tá Hoàng Sùng kể lại rằng có lần ông đi công tác qua nơi con gái sơ tán học tại Hưng Yên, dù vợ xin cho con đi nhờ xe, ông kiên quyết từ chối vì quan niệm "xe của công không thể dùng vào việc riêng", tránh để các con ỷ lại vào chức quyền của cha.
Lối sống thanh bạch: Trong những giây phút hiếm hoi ở nhà, ông sống rất bình dị, thích trồng rau, nuôi gà, thả cá và nuôi vài con chó. Ông học được cách luộc gà trống thiến rất đặc sắc của đồng bào vùng cao để thết đãi khách mỗi dịp Tết về.
6. Phần thưởng Cao quý và Vinh danh
Với những cống hiến trọn đời cho cách mạng, Thiếu tướng Hoàng Sâm đã được Đảng và Nhà nước vinh danh bằng nhiều phần thưởng xứng đáng:
Huy hiệu 30 năm tuổi Đảng (năm 1963).
Truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh (năm 1999).
Truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (tháng 10 năm 2025/2026).
Tên của ông được Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội đặt cho một con phố dài 500m tại phường Nghĩa Đô, quận Cầu Giấy, Hà Nội.
Các nguồn truy xuất:
Chiến thắng Phai Khắt và Nà Ngần mở đầu truyền thống đánh thắng trận đầu của Quân đội nhân dân Việt Nam (Báo Nhân Dân)
Chuyện về Thiếu tướng Hoàng Sâm (Hội Nhà Văn Việt Nam)
Hoàng Sâm - Người đội trưởng mưu lược, quyết đoán (Báo Quân đội nhân dân)
Kỷ vật của Đội trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng Quân Hoàng Sâm (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
TIỂU SỬ CÁC DANH NHÂN, ANH HÙNG, NGƯỜI CÓ CÔNG DỰ KIẾN ĐẶT TÊN ĐƯỜNG (ĐỢT 5) TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ BUÔN MA THUÔT (Tài liệu PDF đề án)
Truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang Nhân dân cho liệt sĩ, Thiếu tướng Hoàng Sâm - nguyên Tư lệnh Liên khu 3 (Truyền hình Quảng Trị)
VIỆT NAM DANH TƯỚNG #17 | THIẾU TƯỚNG HOÀNG SÂM - ĐỘI TRƯỞNG ĐẦU TIÊN CỦA QĐNDVN (Kênh Youtube Tự Cổ Chí Kim)
Phố Hoàng Sâm, quận Cầu Giấy, Hà Nội (Tạp chí Người Hà Nội)
Thiếu tướng Hoàng Sâm - Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304 (Báo Quân đội nhân dân)
