Thiếu tướng Hoàng sâm - Người Đội trưởng Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân
Một lần, vào dịp kỷ niệm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã nói: “Đây là Hoàng Sâm, Đội trưởng. Từ lúc bé đã thoát ly gia đình làm cách mạng, bôn tẩu từ trong nước sang Thái Lan và Trung Quốc, trở về hoạt động ở miền biên giới. Bao nhiêu năm bị giặc truy nã, đã từng lặn lội trong dân chúng các dân tộc Kinh, Mán, Thổ, Nùng, đã từng vũ trang chiến đấu nhiều với quân tuần tiễu của Pháp, đã làm cho bọn thổ phỉ nghe tiếng là kinh sợ”.
Hoàng Sâm tên thật là Trần Văn Kỳ, sinh năm 1915 ở xã Lệ Sơn, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình. Từ nhỏ, ông đã thể hiện tư chất thông minh, nhanh nhẹn, hoạt bát và sớm giác ngộ cách mạng.
12 tuổi đi làm giao liên
Năm 1927, Hoàng Sâm được chọn sang Thái Lan học tập và kết nạp vào Đội Thiếu niên Tiền phong. Khi hoạt động ở Thái Lan với bí danh Thầu Chín, Bác Hồ đã chọn Hoàng Sâm làm liên lạc viên. Theo Bác đi khắp các tỉnh, Hoàng Sâm vừa làm vừa học, vừa tham gia rải truyền đơn, vận động bà con Việt kiều tham gia phong trào yêu nước. Khi bị lộ, ông trốn sang Quảng Châu. Tại đây, ông vào học trường Quân sự Hoàng Phố. Năm 1933, Hoàng Sâm được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.
Đầu năm 1937, ông từ Trung Quốc trở về nước, tham gia vào Tỉnh ủy Cao Bằng. Năm 1938, ông tham gia Đội du kích kháng Nhật của Đảng Cộng sản Trung Quốc tại biên giới Việt – Trung.
Thu phục tướng phỉ
Lợi dụng điều kiện hiểm trở, nhiều toán phỉ có vũ trang đã cướp bóc, giết chóc, gây khó khăn cho bà con vùng biên giới. Từ năm 1939, Châu ủy Hà Quảng phát động nhân dân lập Hội chống phỉ với sách lược “kiên quyết trừng trị đi đôi với giáo dục, thuyết phục những người nghèo lầm lạc theo phỉ, trở về với nhân dân”.
Đồng chí Hoàng Sâm, lúc này lấy bí danh là Trần Hùng Sơn, nổi tiếng là người gan dạ, có biệt tài bắn súng bằng hai tay, phi ngựa như kỵ sĩ, nói tiếng Quảng như người Hoa. Vì vậy, những tên trùm phỉ khét tiếng như Vòong A Sáng, Vòong A Sình, Lý Xìu, Lý Khoày … nghe danh ông muốn thi gan, đọ tài. Không quản hiểm nguy, Hoàng Sâm cùng Lê Quảng Ba đã vào tận sào huyệt của bọn phỉ thi tài bắn súng, uống rượu, khiến chúng phải kiêng nể, tâm phục, khẩu phục, xin được kết nghĩa anh em.
Với những hành động khôn khéo, kiên quyết, dũng cảm và uy tín cá nhân của mình, đồng chí Hoàng Sâm cùng đội du kích Pác Bó đã hạn chế được sự lộng hành, phá phách của các toán thổ phỉ, tạo điều kiện cho các Hội Cứu quốc phát triển, lực lượng Việt Minh ngày càng tăng lên.
Người Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân
Tháng 1/1941, ông cùng các đồng chí Phùng Chí Kiên, Lê Quảng Ba, Đặng Văn Cáp… nhận nhiệm vụ đón Bác Hồ cùng các đồng chí Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp từ Trung Quốc về Pác Bó (Cao Bằng).
Cuối năm 1941, theo Chỉ thị của Bác, Đội du kích Pác Bó được thành lập với 12 chiến sĩ do đồng chí Lê Quảng Ba làm Chính trị viên, đồng chí Lê Thiết Hùng là Đội trưởng, đồng chí Hoàng Sâm làm đội phó. Đội hoạt động với vai trò làm nòng cốt xây dựng lực lượng bán vũ trang trong phong trào cách mạng của tỉnh Cao Bằng, đồng thời, tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia cách mạng, bảo vệ các cơ quan của Đảng, các cuộc họp của các tổ chức cách mạng.
