Thiếu tướng Nguyễn Sơn – Vị tướng của hai quân đội Việt Nam và Trung Quốc
Thiếu tướng Nguyễn Sơn là một trong những nhân vật đặc biệt của lịch sử quân sự Việt Nam thế kỷ XX. Ông tham gia cách mạng từ rất sớm, hoạt động lâu năm tại Trung Quốc, từng tham gia Vạn lý Trường chinh của Hồng quân Trung Quốc và là người duy nhất được phong quân hàm Thiếu tướng ở cả Quân đội nhân dân Việt Nam và Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Sau khi trở về nước, ông có nhiều đóng góp trong xây dựng lực lượng vũ trang, đào tạo cán bộ và phát triển văn hóa, giáo dục quân đội.
Nguyễn Sơn, tên khai sinh Vũ Nguyên Bác, còn được biết đến với tên Hồng Thủy trong thời gian hoạt động tại Trung Quốc, sinh ngày 1 tháng 10 năm 1908 tại làng Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh (nay là xã Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội). Ông sinh trong một gia đình có truyền thống hiếu học. Ngay từ tuổi thiếu niên, ông đã tiếp xúc với tư tưởng yêu nước và sớm tham gia phong trào cách mạng.
Năm 1925, Nguyễn Sơn sang Quảng Châu (Trung Quốc) tham gia lớp huấn luyện do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tổ chức. Sau đó, ông gia nhập tổ chức cách mạng và tiếp tục hoạt động tại Trung Quốc. Ông trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc và tham gia Hồng quân Công nông Trung Quốc. Trong những năm 1934–1935, ông tham gia Vạn lý Trường chinh, một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử cách mạng Trung Quốc. Quá trình hoạt động tại Trung Quốc giúp ông tích lũy nhiều kinh nghiệm về tổ chức quân đội, công tác chính trị và chỉ huy chiến đấu.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nguyễn Sơn trở về Việt Nam theo sự phân công của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng. Ông được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng trong Quân đội nhân dân Việt Nam, lần lượt giữ chức Khu trưởng Chiến khu IV, Tư lệnh Liên khu IV và tham gia chỉ đạo xây dựng lực lượng vũ trang tại khu vực Bắc Trung Bộ. Ông đặc biệt chú trọng công tác huấn luyện cán bộ, xây dựng kỷ luật quân đội và nâng cao trình độ văn hóa cho cán bộ, chiến sĩ.
Không chỉ là một nhà quân sự, Nguyễn Sơn còn là người có kiến thức sâu rộng về văn học, nghệ thuật và giáo dục. Ông khuyến khích việc xây dựng đời sống văn hóa trong quân đội, tổ chức các hoạt động nghiên cứu, sáng tác và biểu diễn nghệ thuật nhằm nâng cao đời sống tinh thần của bộ đội. Nhiều văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu từng làm việc với ông đánh giá Nguyễn Sơn là người có tư duy cởi mở, luôn đề cao vai trò của tri thức trong xây dựng quân đội cách mạng.
Năm 1948, khi Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thực hiện đợt phong quân hàm đầu tiên, Nguyễn Sơn được phong quân hàm Thiếu tướng. Trước đó, ông cũng đã được phong quân hàm Thiếu tướng trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Ông là người duy nhất trong lịch sử được phong quân hàm cấp tướng của cả hai quân đội.
Do mắc bệnh nặng, Nguyễn Sơn sang Trung Quốc chữa trị và từ trần ngày 21 tháng 10 năm 1956 tại Bắc Kinh, hưởng thọ 48 tuổi. Năm 1998, ông được Nhà nước Việt Nam truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh nhằm ghi nhận những đóng góp đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam.
Các công trình nghiên cứu lịch sử quân sự Việt Nam và Trung Quốc đều đánh giá Nguyễn Sơn là một nhân vật có dấu ấn đặc biệt trong quan hệ cách mạng giữa hai nước. Cuộc đời và sự nghiệp của ông phản ánh quá trình gắn bó giữa phong trào cách mạng Việt Nam với phong trào cách mạng quốc tế trong nửa đầu thế kỷ XX, đồng thời để lại nhiều bài học về xây dựng quân đội, đào tạo cán bộ và phát triển văn hóa trong lực lượng vũ trang.
