THIẾU TƯỚNG TÔ KÝ – "HÙM XÁM" 18 THÔN VƯỜN TRẦU
Tô Ký sinh năm 1919 tại vùng Bình Mỹ, Hóc Môn (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh), lớn lên trên mảnh đất 18 Thôn Vườn Trầu, nơi nổi tiếng với truyền thống yêu nước và chống ngoại xâm. Từ rất sớm, ông đã tiếp thu tinh thần đấu tranh của quê hương và tham gia phong trào cách mạng khi mới 17 tuổi. Năm 1937, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Đến năm 1939, khi đang là Huyện ủy viên Hóc Môn, ông bị thực dân Pháp bắt, kết án 5 năm tù và đày biệt xứ. Trong nhà tù thực dân, ông bị tra tấn dã man nhưng không khai báo, luôn đứng ra nhận phần đòn roi để bảo vệ đồng chí. Chính tinh thần gan góc ấy đã khiến nhiều người gọi ông là "Hùm xám" của 18 Thôn Vườn Trầu. Bi kịch lớn nhất của cuộc đời ông xảy ra vào năm 1941 khi cha ông, cụ Tô Nếp, cùng hàng trăm chiến sĩ cách mạng bị thực dân Pháp bí mật thủ tiêu trên sông Sài Gòn. Khi ấy, Tô Ký vẫn đang bị giam cầm và chỉ có thể tận mắt chứng kiến cha mình bị tra tấn trước khi bị sát hại. Nỗi đau ấy càng thôi thúc ông đi theo con đường chiến đấu đến cùng vì độc lập dân tộc.
Trong thời gian bị giam giữ, ông đã hai lần vượt ngục. Lần đầu vào tháng 3 năm 1941 tại căng Tà Lài cùng nhiều chiến sĩ cách mạng, nhưng sau đó bị bắt lại. Đến tháng 3 năm 1945, lợi dụng thời điểm Nhật đảo chính Pháp, ông vận động lính canh giao súng, tổ chức tù chính trị phá ngục thành công và trở về tham gia phong trào cách mạng. Sau khi thoát tù, Tô Ký nhanh chóng trở thành một trong những cán bộ quân sự chủ chốt của Gia Định. Tháng Tám năm 1945, ông trực tiếp tham gia lãnh đạo cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Gia Định. Cũng trong năm này, ông cùng Trung tướng Trần Văn Trà xây dựng lực lượng Giải phóng quân liên quận Hóc Môn - Bà Điểm - Đức Hòa, đặt nền móng cho lực lượng vũ trang Nam Bộ. Năm 1946, ông giữ chức Chi đội trưởng Chi đội 12 thuộc Khu 7. Cùng với các tướng Nguyễn Bình và Trần Văn Trà, ông góp phần thống nhất các lực lượng vũ trang Nam Bộ thành một hệ thống chỉ huy thống nhất dưới sự lãnh đạo của Xứ ủy Nam Bộ. Đây được xem là bước đi có ý nghĩa quyết định trong việc xây dựng chiến tranh nhân dân ở miền Nam.
Từ năm 1947 đến năm 1950, ông lần lượt giữ chức Tư lệnh Đặc khu Sài Gòn - Chợ Lớn, Thường vụ Khu ủy và Phó Tư lệnh Quân khu 7. Sau đó tiếp tục làm Tỉnh đội trưởng và Bí thư Tỉnh ủy Gia Định, trực tiếp chỉ huy nhiều hoạt động quân sự quan trọng ở chiến trường Nam Bộ. Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra Bắc và tiếp tục đảm nhận nhiều trọng trách trong Quân đội Nhân dân Việt Nam. Ông từng là Chính ủy rồi Tư lệnh Sư đoàn 338. Năm 1961, ông được phong quân hàm Thiếu tướng khi mới 42 tuổi. Năm 1965, ông được bổ nhiệm làm Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương, đồng thời giữ chức Phó Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao.
Đến năm 1967, ông trở thành Chính ủy kiêm Bí thư Quân khu ủy Quân khu Hữu Ngạn, sau đó là Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 3. Trong thời gian công tác tại Quân khu 3, ngoài nhiệm vụ quân sự, ông còn trực tiếp chỉ đạo nhiều công trình kinh tế và dân sinh như xây dựng 7 nông trường quân đội, tham gia công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải, đắp đê Mai Lâm, Chương Mỹ, điều động hàng nghìn quân dự bị chi viện chiến trường miền Nam và tổ chức tiếp nhận, điều trị hàng vạn thương bệnh binh từ tiền tuyến. Sau ngày đất nước thống nhất, cuối năm 1978, Thiếu tướng Tô Ký được điều sang ngành dân sự, phụ trách công tác dầu khí phía Nam dưới quyền Bộ trưởng Đinh Đức Thiện. Ông góp phần xây dựng nền móng cho ngành dầu khí Việt Nam trong những năm đầu còn rất nhiều khó khăn.
Khi nghỉ hưu tại TP. Hồ Chí Minh, ông tiếp tục tham gia công tác xã hội với cương vị Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc TP. Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh thành phố và Ủy viên Thường vụ Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Sinh thời, Thiếu tướng Tô Ký nổi tiếng là người nghĩa hiệp, gần gũi và luôn quan tâm đến đồng đội. Ông thường tự mình đi thăm các cựu chiến binh, gia đình liệt sĩ và những vùng đất từng gắn bó trong kháng chiến. Ai gặp khó khăn, ông đều tìm cách giúp đỡ mà không hề phô trương. Chính lối sống giản dị, hào sảng và trọng nghĩa tình đã khiến nhiều người gọi ông bằng cái tên thân mật "Ba Tô Ký".
Thiếu tướng Tô Ký qua đời năm 1999 tại TP. Hồ Chí Minh, hưởng thọ 81 tuổi. Năm 2010, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông cũng được tặng nhiều phần thưởng cao quý như hai Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Quân công hạng Nhất cùng nhiều huân, huy chương khác. Tên của ông hiện được đặt cho nhiều tuyến đường tại TP. Hồ Chí Minh như một sự ghi nhận đối với vị tướng tài ba, người đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng quân đội và phát triển đất nước.
