THIẾU TƯỚNG VÕ BẨM – NGƯỜI MỞ ĐẦU HUYỀN THOẠI TRƯỜNG SƠN

Năm tháng trôi qua, huyền thoại về Trường Sơn mãi trường tồn trong trang sử oanh liệt của dân tộc và quân đội ta. Trong đó, tên tuổi của Thiếu tướng Võ Bẩm – nguyên Tư lệnh kiêm Chính ủy đầu tiên của Đoàn 559 (Bộ đội Trường Sơn) – sẽ mãi là một phần không thể thiếu của Trường Sơn huyền thoại. Ông là người đặt những bước chân đầu tiên, soi đường mở lối cho huyền thoại về đường Trường Sơn – đường Hồ Chí Minh.

Người soi đường, mở lối tạo nên con đường huyền thoại

Nghị quyết 15 của Đảng mở ra bước ngoặt mới cho cách mạng miền Nam. Một trong những vấn đề được Bộ Chính trị quan tâm là mở con đường chi viện chiến lược cho cách mạng miền Nam. Ngày 5/5/1959, Trung tướng Nguyễn Văn Vịnh, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Chủ nhiệm Ủy ban Thống nhất Trung ương, trực tiếp giao nhiệm vụ cho Thượng tá Võ Bẩm thành lập "Đoàn Công tác quân sự đặc biệt" để nhanh chóng đưa cán bộ, bộ đội và vũ khí, đạn dược, thuốc men vào miền Nam.

Lúc đầu, biên chế Đoàn chỉ có Ban Chỉ huy Đoàn Vận tải 301 và các bộ phận xây dựng kho, bao gói, sửa chữa vũ khí, tất cả gồm 500 người, Võ Bẩm là Đoàn trưởng kiêm Bí thư Ban Cán sự Đảng. Đầu tháng 6/1959, ông vào Hồ Xá – Vĩnh Linh chủ trì cuộc họp bàn cụ thể việc mở đường vào Nam với đại diện Khu 5 và tổ chức ngay đội khảo sát mở tuyến do ông trực tiếp chỉ huy.

Sau khi khảo sát xong, việc vận chuyển vũ khí được tiến hành gấp rút. 20 tấn vũ khí là chiến lợi phẩm trong kháng chiến chống Pháp được bí mật chuyển tới khu tập kết của Đoàn. Ngày 13/8/1959, chuyến hàng đầu tiên chính thức vượt Trường Sơn. Sau 8 ngày đêm băng rừng lội suối, cán bộ, chiến sĩ đã đưa chuyến hàng đầu tiên vào đến Tà Riệp - Bắc A Lưới an toàn.

Ngày 12/9/1959, Bộ Quốc phòng ra Quyết định số 46/QĐ-QP chính thức thành lập Đoàn 559 (tương đương cấp sư đoàn), trực thuộc Bộ Quốc phòng, về Đảng trực thuộc Tổng Quân ủy, với nhiệm vụ mở đường, vận chuyển vũ khí, trang bị kỹ thuật, lương thực, thực phẩm, đưa đón cán bộ từ miền Bắc vào miền Nam và ngược lại; vận chuyển và đảm bảo hậu cần cho Đoàn Chuyên gia 959 giúp bạn ở mặt trận Hạ Lào. Đồng chí Võ Bẩm được bổ nhiệm làm Đoàn trưởng kiêm Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Đoàn.

Suốt gần 2 năm đầu, việc vận chuyển gần như chỉ dựa vào sức người. Mỗi chiến sĩ thường xuyên phải cõng 30 – 40 kg, hết trèo núi dựng đứng lại bơi qua ghềnh thác. Để đẩy nhanh tiến độ, Võ Bẩm táo bạo đề nghị phương án mượn đường bên nước bạn Lào để mở đường cơ giới. Trong một giai đoạn ngắn, hàng trăm nghìn tấn hàng hóa đã được vận chuyển qua dãy Trường Sơn vào Nam, đảm bảo chi viện kịp thời cho tiền tuyến. Ngoài tuyến đường tây Trường Sơn, từ thế độc tuyến, Đoàn 559 dưới sự chỉ huy của ông còn mở thêm một số tuyến đường mới.

Ngay sau khi Đường Trường Sơn đi vào hoạt động ổn định, ông cũng là người đầu tiên đề nghị thí điểm mô hình vận chuyển hàng hóa bằng đường biển – khởi nguồn của con đường Hồ Chí Minh trên biển sau này. Kế hoạch nhanh chóng được Bộ Chính trị thông qua. Đến đầu năm 1960, "tập đoàn đánh cá" bắt đầu hoạt động thăm dò ở vùng biển cửa sông Gianh và tiến hành một số chuyến đưa hàng về Nam. Sau đó, tuyến đường này được giao lại cho Bộ Tư lệnh Hải quân phụ trách – đây cũng chính là sự mở đầu cho huyền thoại về các đoàn tàu không số của Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Trước sự phát triển nhanh chóng của tuyến đường Trường Sơn, Mỹ và quân đội Sài Gòn tập trung đánh phá ác liệt. Quân ủy Trung ương ra nghị quyết tăng cường tổ chức và nhiệm vụ của Đoàn 559 tương đương cấp Quân khu. Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ được điều vào làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Đoàn 559; đồng chí Võ Bẩm được bổ nhiệm giữ chức Phó Tư lệnh.

Từ một tổ chức "Đoàn Công tác quân sự đặc biệt" với 440 cán bộ, chiến sĩ, Đoàn 559 dần phát triển thành một sư đoàn với hơn một vạn quân vào cuối năm 1961, rồi thành một binh đoàn nhiều binh chủng hợp thành với hơn hai vạn quân vào giữa năm 1965. Phương thức vận tải chuyển từ mang vác sang gùi thồ, rồi sang vận tải cơ giới là chủ yếu (1963 – 1964).

Bước sang năm 1965, Bộ Chính trị quyết định mở đường 20 Quyết Thắng, xuất phát từ Phong Nha (Quảng Bình) vượt qua dốc U Bò, cua chữ A, ngầm Ta Lê, đèo Phù La Nhích sang Lùm Bùm (tây Trường Sơn, Lào). Phó Tư lệnh Võ Bẩm đã trực tiếp trình bày phương án chọn tuyến và giải pháp thi công với đồng chí Lê Duẩn và được nhất trí cao. Năm 1966, sau khi đường 20 mang tên đường Quyết Thắng hoàn thành, ông được đưa ra Hà Nội chữa bệnh.

Những năm tháng lăn lộn trên đường Trường Sơn, đối mặt với hiểm nguy đã vắt kiệt sức khỏe của ông. Ông bị xuất huyết não. Hơn một tháng liền nằm liệt giường, ông vẫn cố giữ đầu óc tỉnh táo để chỉ đạo các hoạt động của đường Trường Sơn. Ngày ông nhận quyết định ra Hà Nội chữa bệnh, những người lính Trường Sơn đều nghẹn ngào.

Sau khi chữa bệnh, ông được bổ nhiệm làm Chính ủy Đoàn 959, chuyên gia quân sự Trung – Hạ Lào, sau đó làm Cục trưởng Cục Quản lý giáo dục (tháng 11/1967), Bí thư Đảng ủy cơ quan Bộ Tổng tham mưu, kiêm Chủ nhiệm Chính trị Bộ Tổng tham mưu (1969), Trưởng ban Căn cứ Bộ Quốc phòng. Tháng 8/1971, ông được bổ nhiệm làm Phó Tổng Thanh tra quân đội, sau đó được Nhà nước cho nghỉ hưu vào năm 1985.

Với những đóng góp của mình, ông đã được tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh; hai Huân chương Quân công hạng Nhất, hạng Nhì; Huân chương Chiến thắng hạng Nhất và Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng.

Ông là một cán bộ rất mực trung kiên, có tài, dũng cảm, sáng tạo và quyết đoán, rất mực yêu thương đồng đội và cấp dưới, một vị tướng giản dị, khiêm tốn, cương trực và thủy chung – hình ảnh của ông sẽ mãi không phai mờ trong ký ức của những người lính Trường Sơn.