THOẠI NGỌC HẦU - DANH TƯỚNG, BẬC HIỀN THẦN CÓ CÔNG KHAI PHÁ VÀ BẢO VỆ VÙNG ĐẤT PHƯƠNG NAM

THOẠI NGỌC HẦU - DANH TƯỚNG, BẬC HIỀN THẦN CÓ CÔNG KHAI PHÁ VÀ BẢO VỆ VÙNG ĐẤT PHƯƠNG NAM

Năm sinh - mất: 1761 - 1829

Quê quán: Diên Phước, Quảng Nam, nay thuộc khu vực Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng

Danh hiệu: Khai quốc công thần

Trong lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ, Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại là một nhân vật để lại dấu ấn đặc biệt sâu đậm. Ông không chỉ là một danh tướng từng theo phò Nguyễn Ánh trong những năm tháng chiến tranh cuối thế kỷ XVIII, mà còn là một vị quan có nhiều đóng góp trong việc khai phá đất đai, mở mang giao thông, phát triển thủy lợi và bảo vệ vùng biên giới Tây Nam. Tên tuổi ông gắn liền với hai công trình lớn là kênh Thoại Hà và kênh Vĩnh Tế, những công trình có ý nghĩa lâu dài đối với đời sống và sự phát triển của vùng đồng bằng sông Cửu Long.

N

guyễn Văn Thoại sinh năm 1761 tại vùng Diên Phước, Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Cuối thời các chúa Nguyễn, gia đình ông rời quê hương vào Nam và định cư tại làng Thới Bình, huyện Vũng Liêm, vùng đất thuộc tỉnh Vĩnh Long ngày nay. Ông lớn lên trong hoàn cảnh đất nước liên tiếp xảy ra chiến tranh và biến động, đặc biệt là sự trỗi dậy của phong trào Tây Sơn. Chính môi trường đầy biến động ấy đã góp phần hình thành ở Nguyễn Văn Thoại ý chí mạnh mẽ và khả năng thích ứng với những hoàn cảnh khó khăn. Theo các tư liệu lịch sử, khi mới khoảng 16 tuổi, ông đã bắt đầu cuộc đời binh nghiệp và tham gia lực lượng của Nguyễn Ánh.

Năm 1777, Nguyễn Văn Thoại đầu quân cho Nguyễn Ánh trong thời kỳ cuộc chiến giữa lực lượng Nguyễn Ánh và Tây Sơn diễn ra quyết liệt ở Nam Bộ. Trong những năm tiếp theo, ông nhiều lần theo Nguyễn Ánh vượt qua những thời điểm hiểm nghèo, cùng lực lượng Nguyễn vượt qua các cuộc truy đuổi và biến động quân sự. Sự trung thành và khả năng quân sự giúp ông dần được Nguyễn Ánh tin tưởng giao cho những nhiệm vụ quan trọng. Từ một người trẻ tuổi bước vào binh nghiệp, Nguyễn Văn Thoại từng bước trở thành một tướng lĩnh có vị trí đáng kể trong lực lượng của Nguyễn Ánh. Đến năm 1802, khi Nguyễn Ánh lên ngôi Gia Long và triều Nguyễn được thành lập, ông được xếp vào hàng những người có công với triều đình mới.

Sau khi nhà Nguyễn được thành lập, Nguyễn Văn Thoại tiếp tục được triều đình giao nhiều trọng trách ở những địa bàn quan trọng. Ông từng giữ chức Trấn thủ Lạng Sơn, Trấn thủ Định Tường và sau đó đảm nhận nhiệm vụ liên quan đến Chân Lạp. Năm 1813, vua Gia Long giao cho ông giữ chức Bảo hộ Cao Miên, một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong quan hệ và tình hình chính trị ở khu vực phía Tây Nam. Những chức vụ này cho thấy ông không chỉ được đánh giá cao về khả năng quân sự mà còn có kinh nghiệm tổ chức, quản lý và xử lý các vấn đề ở những vùng biên viễn. Trong cuộc đời làm quan, ông nhiều lần được giao nhiệm vụ tại những địa bàn có ý nghĩa về cả kinh tế, giao thông và quốc phòng.

Một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp của Nguyễn Văn Thoại diễn ra khi ông được giao trấn thủ vùng Vĩnh Thanh. Từ thực tế địa phương, ông nhận thấy việc đi lại và vận chuyển hàng hóa giữa Châu Đốc với khu vực Rạch Giá, Hà Tiên gặp nhiều khó khăn vì phải đi vòng qua đường biển. Ông đã đề xuất và tổ chức thực hiện việc đào kênh Đông Xuyên nhằm tạo tuyến giao thông thủy thuận lợi hơn. Năm 1818, dưới sự đốc suất của ông, hơn 1.500 dân binh đào con kênh dài hơn 30 km và hoàn thành trong khoảng một tháng. Sau khi công trình hoàn thành, kênh Đông Xuyên được gọi là kênh Thoại Hà, còn núi Sập gần đó được gọi là Thoại Sơn để ghi nhận công lao của ông.

Nếu kênh Thoại Hà là một trong những công trình đầu tiên gắn với tên tuổi Nguyễn Văn Thoại thì kênh Vĩnh Tế mới là công trình lớn nhất trong sự nghiệp của ông. Năm 1819, triều đình giao cho ông cùng các tướng lĩnh như Lê Văn Duyệt, Trương Tấn Bửu, Nguyễn Văn Tuyên và Nguyễn Văn Tồn tổ chức đào con kênh nối Châu Đốc với Hà Tiên. Công trình được tiến hành trong nhiều năm, huy động một lực lượng nhân công rất lớn và hoàn thành vào năm 1824. Tuy Nguyễn Văn Thoại là người trực tiếp chịu trách nhiệm tổ chức và đốc suất, đây là thành quả của hàng vạn người dân, binh lính và những người tham gia lao động trên công trường. Kênh Vĩnh Tế sau khi hoàn thành đã tạo một tuyến giao thông thủy quan trọng, đồng thời phục vụ thủy lợi, khai phá đất đai và phòng thủ vùng biên giới Tây Nam.

Việc đào kênh Vĩnh Tế là một công việc vô cùng gian nan trong điều kiện kỹ thuật của đầu thế kỷ XIX. Người lao động phải đối mặt với địa hình, thời tiết và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt trong suốt nhiều năm. Nguyễn Văn Thoại không chỉ chịu trách nhiệm trước triều đình mà còn trực tiếp tổ chức và điều hành công việc tại địa phương. Bên cạnh ông còn có sự hỗ trợ đáng kể của phu nhân Châu Thị Tế, người được các tư liệu địa phương ghi nhận đã góp sức trong công tác hậu cần và có lúc trực tiếp đôn đốc việc đào kênh. Sau khi công trình hoàn thành, triều đình đặt tên con kênh là Vĩnh Tế Hà theo tên của bà Châu Thị Tế, qua đó ghi nhận cả sự đóng góp của người phụ nữ đứng phía sau công trình lớn này.

Công lao của Nguyễn Văn Thoại đối với vùng đất phương Nam không chỉ nằm ở việc đào hai con kênh lớn. Năm 1823, ông cho lập nhiều làng dọc theo kênh Vĩnh Tế như Vĩnh Ngươn, Vĩnh Tế, Vĩnh Điều, Vĩnh Gia và Vĩnh Thông, góp phần đưa cư dân đến sinh sống và khai phá vùng đất mới. Ông cũng tổ chức xây dựng những tuyến đường phục vụ giao thông, trong đó có con đường từ Núi Sam đến Châu Đốc dài khoảng 5 km, được thực hiện trong các năm 1826-1827 với gần 4.500 nhân công. Năm 1828, ông cho dựng bia “Châu Đốc Tân Lộ Kiều Lương” để ghi lại việc mở đường. Những công việc này cho thấy tư duy của Nguyễn Văn Thoại không chỉ dừng ở việc xây dựng một công trình riêng lẻ mà hướng đến việc hình thành một hệ thống giao thông, làng mạc và đời sống ổn định tại vùng đất mới.

Cùng với khai phá và phát triển kinh tế, Nguyễn Văn Thoại còn đặc biệt chú trọng đến nhiệm vụ bảo vệ vùng biên giới Tây Nam. Châu Đốc và Hà Tiên khi ấy là những địa bàn có vị trí chiến lược, vừa liên quan đến giao thông, vừa gắn với vấn đề an ninh và quốc phòng. Ông từng tổ chức lực lượng phòng giữ Châu Đốc và Hà Tiên, đồng thời tham gia xử lý những biến động quân sự tại khu vực. Các công trình kênh đào do ông tổ chức vì thế không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn có ý nghĩa quân sự rõ rệt, tạo điều kiện thuận lợi cho việc cơ động quân đội và kiểm soát vùng biên. Chính sự kết hợp giữa khai phá, giao thông, thủy lợi và quốc phòng đã tạo nên dấu ấn đặc biệt trong sự nghiệp của ông.

Những công trình do Nguyễn Văn Thoại tổ chức thực hiện đã để lại dấu ấn lâu dài trên vùng đất An Giang và miền Tây Nam Bộ. Kênh Thoại Hà góp phần mở ra tuyến giao thông thủy thuận lợi cho khu vực Long Xuyên và vùng phụ cận, trong khi kênh Vĩnh Tế tạo tuyến kết nối quan trọng giữa Châu Đốc và Hà Tiên. Các tuyến giao thông thủy này đồng thời hỗ trợ khai hoang, sản xuất nông nghiệp, vận chuyển hàng hóa và củng cố khả năng phòng thủ vùng biên. Chính vì vậy, công lao của ông thường được nhắc đến không chỉ trong phạm vi lịch sử quân sự mà còn trong lịch sử khai phá và phát triển Nam Bộ. Ngày nay, những địa danh như Thoại Hà, Thoại Sơn, Vĩnh Tế vẫn là những dấu tích trực tiếp gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Năm 1829, Nguyễn Văn Thoại qua đời tại Châu Đốc khi vẫn đang đảm nhiệm công việc tại địa phương, hưởng thọ 68 tuổi. Ông được an táng dưới chân núi Sam, nơi ngày nay có Lăng Thoại Ngọc Hầu, còn gọi là Sơn Lăng. Sau khi ông mất, triều đình Minh Mạng truy phong ông những danh hiệu cao quý, ghi nhận những đóng góp của một vị khai quốc công thần và danh tướng triều Nguyễn. Lăng mộ của ông cùng phu nhân và những người liên quan trở thành một di tích lịch sử quan trọng của vùng Châu Đốc. Hình ảnh Thoại Ngọc Hầu vì thế không chỉ tồn tại trong sử sách mà còn hiện diện qua những công trình và địa danh gắn với vùng đất ông từng trực tiếp xây dựng.

Ngày nay, khi nhìn lại cuộc đời Thoại Ngọc Hầu, người ta thường nhắc đến ông như một danh thần có dấu ấn đặc biệt trong quá trình khai phá vùng đất phương Nam. Ông xuất thân từ miền Trung nhưng đã gắn phần lớn cuộc đời mình với vùng đất Nam Bộ, từ những năm tháng binh nghiệp đến thời kỳ tổ chức khai hoang, đào kênh và xây dựng hệ thống giao thông. Những công trình như Thoại Hà và Vĩnh Tế cho thấy tầm nhìn của một người nhận thức được mối liên hệ giữa giao thông, sản xuất, đời sống dân cư và quốc phòng. Đặc biệt, sự tồn tại lâu dài của các công trình này cho thấy những quyết định được đưa ra từ hơn hai thế kỷ trước vẫn để lại giá trị đối với vùng đất Nam Bộ ngày nay.

Thoại Ngọc Hầu là một nhân vật lịch sử gắn liền với một giai đoạn quan trọng trong quá trình mở mang và tổ chức vùng đất Tây Nam Bộ dưới triều Nguyễn. Công lao của ông cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với công sức của hàng vạn người dân, binh lính và những người trực tiếp tham gia xây dựng các công trình. Chính họ đã cùng nhau biến những vùng đất còn nhiều khó khăn thành những khu vực có làng mạc, đường sá, kênh rạch và đời sống ổn định hơn. Vì vậy, khi nhắc đến Thoại Ngọc Hầu, không chỉ nên nhớ đến một vị tướng hay một vị quan, mà còn cần nhớ đến vai trò của ông trong một quá trình lịch sử rộng lớn hơn: khai phá, xây dựng và bảo vệ vùng đất phương Nam. Tên tuổi ông được lưu lại qua những dòng kênh, ngọn núi, làng mạc và di tích lịch sử, trở thành một phần ký ức lâu dài của vùng đất An Giang và Nam Bộ.

Cuộc đời Thoại Ngọc Hầu để lại một bài học đáng suy ngẫm về trách nhiệm của người đứng đầu đối với cộng đồng. Một công trình lớn không thể được tạo nên chỉ bằng ý chí của một cá nhân mà cần có tổ chức, nhân lực, sự hy sinh và đóng góp của rất nhiều người. Những dấu tích còn lại của Thoại Ngọc Hầu cho thấy một người có thể được lịch sử nhớ đến không chỉ bởi những chiến công trên chiến trường mà còn bởi những gì họ xây dựng cho cuộc sống lâu dài của nhân dân. Với thế hệ hôm nay, câu chuyện về ông nhắc nhở chúng ta phải biết trân trọng lịch sử, ghi nhớ công lao của tiền nhân và có trách nhiệm tiếp tục xây dựng quê hương bằng tri thức, năng lực và tinh thần cống hiến.