Ánh Sáng Khai Minh: Ngòi Bút Hoàng Đạo Và Khát Vọng Canh Tân

Có những cuộc cách mạng được đoạt lấy bằng gươm súng, nhưng cũng có những cuộc cách mạng phải bắt đầu từ sự thức tỉnh của trí não. Nước Việt Nam những năm 1930 chìm trong bầu không khí ngột ngạt của buổi giao thời. Một mặt là ách cai trị của thực dân, mặt khác là những giáo điều phong kiến hủ lậu ngàn năm đang trói buộc con người, đặc biệt là tầng lớp thanh niên và phụ nữ, vào vòng luẩn quẩn của "tam tòng, tứ đức" và sự cam chịu. Giữa sự tối tăm của một xã hội đang trì trệ trong "bùn lầy nước đọng", một ngọn đuốc trí thức đã được thắp lên. Đó là ngọn đuốc mang tên Hoàng Đạo.

Hoàng Đạo, tên thật là Nguyễn Tường Long, là một mảnh ghép không thể thiếu của Tự Lực văn đoàn cùng với hai người anh em ruột là Nhất Linh và Thạch Lam. Nếu Nhất Linh là thủ lĩnh phong trào, Thạch Lam là tâm hồn tinh tế, thì Hoàng Đạo chính là bộ não lý luận, là thanh gươm tư tưởng sắc bén nhất. Tốt nghiệp cử nhân luật, ông mang tư duy logic, rành mạch và tinh thần thượng tôn lẽ phải của phương Tây áp dụng vào bối cảnh xã hội An Nam đương thời. Trên các mặt báo Phong Hóa và Ngày Nay, những bài chính luận của Hoàng Đạo không dùng lời lẽ bi lụy hay sáo rỗng, mà tấn công trực diện vào những ung nhọt của xã hội truyền thống.

Tác phẩm kinh điển nhất và cũng là lời tuyên ngôn đanh thép nhất của Hoàng Đạo chính là Mười điều tâm niệm. Đây không chỉ là một cuốn sách, mà là một lăng kính mới, một bệ phóng tư tưởng dành cho thanh niên. Lần đầu tiên, có một người dám công khai kêu gọi giới trẻ hãy "bỏ cái vỏ rụt rè, đê hèn", hãy "luyện lấy bộ óc khoa học", hãy "hoạt động, và hoạt động không ngừng". Hoàng Đạo khuyên thanh niên phải biết hoài nghi những giáo lý cũ kỹ, biết tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình thay vì phó mặc cho sự sắp đặt của gia tộc. Những lời lẽ ấy như một luồng gió mạnh thổi tung những bức rèm khuê các, giật sập những lề thói gia trưởng đang đè nặng lên các gia đình.

Không chỉ kêu gọi thanh niên, ngòi bút của Hoàng Đạo còn hướng về người nông dân bần cùng qua tập phóng sự Bùn lầy nước đọng. Bằng con mắt của một người làm luật học, ông vạch trần những bất công, nạn cường hào ác bá ở chốn làng quê, nơi mà người nông dân bị bóc lột đến tận xương tủy dưới cái vỏ bọc "hương ước" và "lệ làng". Ông đòi hỏi sự công bằng, đòi hỏi quyền sống cơ bản cho những người yếu thế nhất.

Dù cuộc đời của Hoàng Đạo khép lại khá sớm giữa những biến thiên dữ dội của lịch sử, nhưng ngọn lửa trí tuệ mà ông nhen nhóm đã kịp lan tỏa. Thế hệ thanh niên bước ra từ sự bứt phá tư tưởng của Tự Lực văn đoàn, được tắm gội trong ánh sáng canh tân của Hoàng Đạo, đã mang trong mình một tâm thế hoàn toàn mới. Họ không còn là những thanh niên bạc nhược buông xuôi, mà đã sẵn sàng làm chủ vận mệnh cá nhân, để từ đó dấn thân vào những cuộc cách mạng lớn lao hơn nhằm giành lại quyền làm chủ vận mệnh của cả dân tộc. Hoàng Đạo đã dùng ngòi bút để viết nên một cuộc chuyển sinh về tư tưởng, để lại một di sản văn hóa mãi mãi sáng ngời trong lịch sử văn học và báo chí nước nhà.