Thời Kỳ Hùng Vương Trong Tiến Trình Lịch Sử Và Nhận Thức Tín Ngưỡng Cội Nguồn

Thời kỳ Hùng Vương và dòng chảy tín ngưỡng thờ cúng Quốc Tổ mang ý nghĩa nền tảng đặc biệt quan trọng trong việc định hình bản sắc văn hóa, thể chế xã hội và ý thức dân tộc Việt Nam dưới góc độ khoa học lịch sử cũng như giá trị thực tiễn.

1. Tiến trình hình thành và độ tin cậy của văn bản lịch sử Hệ thống tư liệu về thời kỳ Hùng Vương trải qua quá trình chuyển hóa từ tri thức dân gian sang văn bản lịch sử chính thức. Ban đầu, các huyền thoại được ghi chép lại trong Hồng Bàng Thị truyện thuộc tác phẩm Lĩnh Nam Trích quái vào cuối đời Trần (thế kỷ XIV). Đến cuối thế kỷ XV, sử gia Ngô Sĩ Liên đã chính thức đưa thời kỳ Hồng Bàng vào phần "Ngoại kỷ" của bộ Đại Việt Sử ký Toàn thư. Theo đó, tính từ thời Kinh Dương Vương (2879 TCN) qua Lạc Long Quân đến hết 18 đời Hùng Vương (kết thúc năm 258 TCN khi Thục Phán An Dương Vương lên ngôi), giai đoạn này kéo dài tới 2.622 năm. Sự kiện Vua Hùng thứ I lên ngôi năm 2524 TCN, đặt quốc hiệu Văn Lang, chia nước làm 15 bộ đã đánh dấu sự ra đời của hình thái nhà nước sơ khai đầu tiên trên địa bàn Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam ngày nay.

2. Kiến tạo nền tảng văn hóa và thể chế xã hội sơ khai Sử gia Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt Sử ký Toàn thư đã nhấn mạnh vai trò quy tụ của Kinh Dương Vương và Lạc Long Quân đối với sự phát triển của bách tộc Bách Việt. Dưới sự cai trị của các Vua Hùng, xã hội Việt cổ không chỉ dừng lại ở việc tổ chức bộ máy quản lý theo quy mạo "vua tôi, tôn ti" mà còn xác lập nên hệ giá trị đạo đức luân thường (cha con, vợ chồng). Đáng chú ý, đây là thời kỳ định hình các tập tục văn hóa đặc trưng mang tính nhận diện tộc người như tục xăm mình phòng ngừa thủy怪, tục ăn trầu, kỹ nghệ chế biến nước mắm, và nghệ thuật ẩm thực mang tính triết học như bánh chưng bánh giầy – những yếu tố gắn liền với nền văn minh lúa nước và văn hóa Đông Sơn rực rỡ.

3. Giá trị kết nối cộng đồng và di sản tư tưởng trong thời đại mới Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã bước qua phạm vi của một câu chuyện truyền thuyết để trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO công nhận. Lời huấn thị mang tầm chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đền Hùng năm 1954 đối với các đại đoàn quân chủ lực không chỉ xác lập sự tiếp nối hợp quy luật giữa thời đại dựng nước và thời đại giữ nước, mà còn đóng vai trò là kim chỉ nam cho đường lối quốc phòng toàn dân. Ngày Giỗ Tổ 10/3 âm lịch hằng năm chính là cơ chế củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, duy trì đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và khẳng định chủ quyền lịch sử - văn hóa bất biến của dân tộc Việt Nam.