THỬ CHẠM VÀO ÂM THANH
Một đời người! Sống gần một thế kỷ, đã chứng kiến biết bao nhiêu biến cố lịch sử, đã trải qua biết bao bước thăng trầm và cuộc đời cũng nếm trải đủ cung bậc vui, buồn, sướng, khổ..., tôi có thể gọi đó là những giai điệu cuộc đời, được chăng?
Tôi sinh ra ở làng Mỹ Trà, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Đéc vào một ngày mùa thu năm 1918. Tuổi thơ ấu của tôi khá bình yên, êm đẹp. Đất này là đất của sông nước, kênh rạch, ruộng đồng mênh mông, có lẽ vì vậy mà tính cách của người miền Nam cũng phóng khoáng và hơi chút ngang tàng, theo kiểu nói của cụ Đồ Chiểu “giữa đường thấy chuyện bất bằng, chẳng tha”. Nhưng cũng trên mảnh đất miền Nam này, con người sống rất tình cảm, chân tình. Theo cặp mắt quan sát và suy nghĩ của tôi, tính cách đó thường thấy thể hiện qua tiếng hò trên sông, trên đồng ruộng, nhưng ở một góc khác, nó còn thể hiện qua tiếng hát, bài đờn khá bài bản của các nhóm ba bốn người tụ tập trong phòng khách trang trọng hoặc trong xóm, trong làng, mà sau này, người ta quen gọi là chơi đờn ca tài tử.
Hồi còn nhỏ, sống trong làng Mỹ Trà, tôi cảm thấy vùng đất nơi mình ở thiệt rộng. Dọc hai bên lộ cái đường liên tỉnh, người ta trồng nhiều cây cao, to. Nhà cửa trong làng hồi ấy còn lưa thưa nhưng người xóm trên, người xóm dưới đều biết rảnh gia đình nhau. Ba tôi là con trai của một điền chủ đất Cao Lãnh; ông lớn lên cũng là điền chủ nhưng có thêm nghề đông y, hốt thuốc, trị bệnh cho bà con trong làng. Lớn lên, tôi mới biết ba tôi chọn thêm nghề đông y, cũng xuất phát từ tâm nguyện của ông nội tôi, một điền chủ theo Nho học. Cả cuộc đời ông nội chỉ mong muốn con trai mình làm thầy thuốc, làm điều thiện, điều lành, cốt là để đức lại cho con cháu đời sau. Tâm nguyện ấy, ông nội muốn ba tôi ghi tâm, khắc cốt như theo quan niệm về đạo đức tốt đẹp của người xưa:
Người trồng cây kiểng, người chơi Ta trồng cây đức để đời về sau.
Ở nhà, ba tôi “lúc nào cũng bận rộn việc khám bệnh, hốt thuốc”, má tôi nói, “vậy mà không biết ông học lúc nào mà biết đủ nghề cầm, kỳ, thi, họa?” Cứ lâu lâu, ba tôi mời những người bạn quen đến nhà ngâm ngợi thơ phú, văn chương. Về thú chơi đờn, ông sử dụng thành thạo ba nhạc cụ: đờn kìm, đờn tranh, đờn cò. Trong làng, người ta biết ông Nguyễn Hàm Ninh (tức ba tôi) rất sành nhạc lễ, nhạc tài tử và hát bội. Mấy người bạn tri âm chơi đờn với ba tôi nhận xét ông hát Nam, hát Khách, không thua kém một kép hát bội chuyên nghiệp.
Nhà tôi có bảy anh chị em: bốn anh con trai và ba cô con gái. Anh em chúng tôi rất tự hào vì có “gien” nghệ thuật của ba. Tính ra, gần như bốn người con trai của ba tôi đều có năng khiếu âm nhạc, biết sử dụng đờn kìm, đờn tranh, đờn xến, đờn mandoline, biết chơi một số bản đờn ca tài tử. Có điều, sau này lớn lên, anh hai, anh ba, anh bảy của tôi đều theo đuổi nghề sư phạm, nghề luật sư... Chỉ riêng tôi, có phải vì đam mê âm nhạc mà định mệnh của tôi đã gắn liền với âm nhạc suốt cả cuộc đời?
Có phải mỗi người đều có số phận và do mình tự chọn lựa số phận của mình? Hồi nhỏ, ai ở trong nhà cũng đều nhận xét tôi có năng khiếu âm nhạc, mới lên năm, tuổi còn con nít mà đã mê đờn. Trong ký ức, tôi còn nhớ những cây đờn ba tôi treo trên vách ở phòng khách. Nó như một kho tàng âm thanh bí ẩn, cứ như hối thúc tôi hãy khám phá. Mỗi ngày, cứ len lén nhìn không thấy ai ở phòng khách, tôi đã thử chạm tay vào từng sợi dây đờn và đưa ngón tay nhỏ bé của mình gẩy nhè nhẹ từng dây đờn, rồi lắng nghe từng âm thanh của mỗi sợi dây đờn mà lòng vui sướng khôn xiết. Tôi không dè, sự say mê những cây đờn của mình đã được má tôi nhận ra. Má tôi là người phụ nữ đảm đang và tinh tế. Trong làng, người ta thường gọi bà là bà Hội đồng, cách xưng hô này là gọi theo vai trò “Ông Hội đồng” của ba tôi trong Hội đồng Hội thẩm (Conseiller Assesseur), chứ tên thật của bà là Nguyễn Thị Cận. Có phải vì để ý đến gương mặt rạng rỡ, vui sướng của tôi mỗi lần chăm chú, lắng nghe ba tôi và những người khách của ông chơi đòn với nhau, nên bà đã giả bộ quên lệnh của ba tôi, rằng “cấm không cho thẳng nhỏ học đờn". Lúc đó, tôi chỉ biết ấm ức và cũng chưa đủ trí khôn để suy nghĩ vì sao ba tôi rất phong lưu, tài tử, tài hoa như vậy mà lại không cho phép con trai sờ đến cây đờn? Chỉ có một điều tôi nhớ như in là má tôi có lúc an ủi cậu con trai nhỏ của mình “ba tụi bây sợ tụi bây mê đờn quá rồi chểnh mảng chuyện học hành ở trường!” Tôi mừng quá, vậy là muốn được học đờn thì mình phải học chữ thật giỏi. Vậy là, kể từ đó tôi chú tâm học chữ nghĩa ở nhà trường và càng hào hứng, chú tâm luyện đờn cùng anh hai, anh ba, anh bảy. Rất may, kết quả học tập ở nhà trường luôn được báo tốt nên ba tôi yên tâm. Lật bật luyện đờn một thời gian, tôi đã sử dụng thành thạo cây đờn đoản nho znhỏ, mua được ở tiệm chú Hằng, một Hoa kiều ở Cao Lãnh. Đây là loại đờn có thùng tròn giống đòn kìm (nguyệt), dày 3 tấc, cần ngắn 15 phân, 2 dây tơ. Ngoài cây đòn đoàn này, tôi còn mua được cây đờn kìm nhỏ duy nhất cũng tại tiệm chú Hằng.
