Thư chiến trường và những tấm hình có lửa
PHAN TỨ KỶ – NGƯỜI PHÓNG VIÊN CHIẾN TRƯỜNG ĐỂ LẠI “NHỮNG TẤM HÌNH CÓ LỬA”
Có những người lính cầm súng bước vào chiến trường. Có những người cầm bút viết lại lịch sử. Và cũng có những người mang theo chiếc máy ảnh, đi vào nơi bom đạn dữ dội nhất để ghi lại những gì đang diễn ra trước mắt. Liệt sĩ, phóng viên chiến trường Phan Tứ Kỷ (1947–1972) là một người như thế. Ông không chỉ để lại những bức ảnh, những lá thư từ chiến trường, mà còn để lại một phần ký ức sống động về một thế hệ đã đi qua chiến tranh bằng tuổi trẻ, lòng can đảm và niềm tin.
Sinh ra tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An, Phan Tứ Kỷ lớn lên trong một vùng quê giàu truyền thống văn hóa và yêu nước. Năm 1968, khi tuổi trẻ đang ở ngưỡng đẹp nhất, ông gác lại bút nghiên, lên đường nhập ngũ. Nhưng hành trang ông mang theo không chỉ có quân trang của người lính. Ông còn mang theo ống kính máy ảnh, để rồi từ đó trở thành một người ghi chép đặc biệt của chiến trường.
Chiếc máy ảnh trong tay Phan Tứ Kỷ không phải một vật dụng để lưu giữ những khoảnh khắc bình yên. Nó theo ông vào những nơi tiếng bom đạn vang lên từng giờ, nơi sinh mạng con người có thể bị đe dọa bất cứ lúc nào. Trong đội hình Sư đoàn 304, ông có mặt tại những địa bàn ác liệt của chiến trường Quảng Trị, hòa mình vào cuộc sống và chiến đấu của người lính, người dân vùng giải phóng.
Ở đó, ông đã ghi lại hàng nghìn khoảnh khắc.
Có thể là một gương mặt người lính sau những ngày hành quân mệt mỏi. Có thể là khoảnh khắc đồng đội chuẩn bị bước vào trận đánh. Có thể là những người dân giữa vùng chiến sự, những mái nhà bị bom đạn tàn phá, những con đường đầy dấu vết chiến tranh. Mỗi bức ảnh là một lát cắt của thời đại, nơi chiến tranh không còn chỉ là những con số khô khan trong báo cáo, mà hiện lên qua ánh mắt, khuôn mặt, bàn tay và số phận của những con người cụ thể.
Điều đặc biệt là Phan Tứ Kỷ không chỉ ghi lại chiến tranh bằng hình ảnh. Ông còn viết thư.
Những lá thư từ chiến trường mang theo tâm tư của một người lính trẻ đang sống giữa bom đạn. Ở đó có những suy nghĩ về đồng đội, về quê hương, về cuộc chiến và những điều bình dị của cuộc sống mà người lính luôn hướng về. Chính vì thế, những lá thư ấy hôm nay không chỉ là những kỷ vật cá nhân. Chúng còn giống như những trang nhật ký bằng chữ của một thế hệ, giúp người đời sau hiểu hơn những người lính trẻ đã nghĩ gì, cảm nhận gì khi đứng giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết.
Có lẽ điều khiến câu chuyện về Phan Tứ Kỷ trở nên xúc động chính là nghịch lý của nghề phóng viên chiến trường: muốn ghi lại khoảnh khắc chân thực nhất, người phóng viên phải đi đến gần nơi nguy hiểm nhất.
Để có một bức ảnh, ông phải có mặt ở nơi tiếng súng đang vang lên.
Để ghi lại một khoảnh khắc, ông phải chấp nhận chính mình cũng trở thành một phần của chiến trường.
Và ngày 3/8/1972, tại mặt trận Cam Lộ, Quảng Trị, cuộc đời của người phóng viên trẻ đã dừng lại.
Phan Tứ Kỷ hy sinh khi vừa tròn 25 tuổi.
Hai mươi lăm tuổi – một tuổi đời còn quá trẻ. Đáng lẽ phía trước ông vẫn còn những năm tháng dài để trở về quê hương, tiếp tục viết, tiếp tục cầm máy ảnh, gặp lại những người thân yêu và kể cho mọi người nghe về những ngày tháng mình đã đi qua. Nhưng chiến tranh đã khép lại tất cả những dự định ấy.
Ông nằm lại ở Quảng Trị, giữa mảnh đất từng được coi là một trong những chiến trường khốc liệt nhất của cuộc chiến.
Nhưng chiếc máy ảnh, những bức ảnh và những lá thư của ông đã không chết cùng ông.
Chúng tiếp tục kể câu chuyện của một thời đại.
Mỗi bức ảnh Phan Tứ Kỷ để lại giống như một ô cửa mở về quá khứ. Qua đó, những người sinh ra trong hòa bình hôm nay có thể nhìn thấy những gương mặt của thế hệ cha anh; nhìn thấy tuổi trẻ đã từng sống, chiến đấu và hy sinh như thế nào. Những bức ảnh ấy không cần những lời thuyết minh quá dài. Chỉ một ánh mắt trong ảnh cũng có thể kể một câu chuyện. Chỉ một gương mặt người lính cũng có thể nói về cả một thời chiến tranh.
Và những lá thư của ông lại đem đến một chiều sâu khác – chiều sâu của tâm hồn.
Bởi lịch sử không chỉ được làm nên bởi những trận đánh, những chiến dịch hay những con số thương vong. Lịch sử còn được làm nên bởi những con người cụ thể, với những nỗi nhớ, những ước mơ, những tình cảm và cả những phút giây sợ hãi. Phan Tứ Kỷ đã ghi lại cả hai mặt ấy bằng những gì ông có: ống kính và trang viết.
Nếu những người lính cầm súng để chiến đấu, thì ông cầm máy ảnh để lưu giữ ký ức của cuộc chiến.
Và chính vì thế, sự hy sinh của ông càng khiến người ta day dứt.
Ông đã không sống đến ngày hòa bình để nhìn lại những bức ảnh mình chụp. Không biết những nhân vật trong ảnh sau này sẽ ra sao. Không biết những lá thư mình viết sẽ được giữ lại như những chứng tích của thời gian. Nhưng có lẽ ông cũng không thể biết rằng, nhiều năm sau, những gì mình để lại sẽ trở thành một phần ký ức quý giá của dân tộc.
Phan Tứ Kỷ ra đi ở tuổi 25, nhưng những gì ông ghi lại đã giúp tuổi 25 của mình sống lâu hơn rất nhiều.
Chiến tranh đã lấy đi một người con của Quỳnh Đôi, một người lính của Sư đoàn 304, một phóng viên giữa chiến trường Quảng Trị. Nhưng chiến tranh không thể lấy đi những hình ảnh ông đã ghi lại, những dòng chữ ông đã viết và tinh thần của một thế hệ mà ông đã gửi vào từng khuôn hình.
Hôm nay, khi nhìn lại những bức ảnh chiến trường và đọc lại những lá thư năm xưa, chúng ta không chỉ nhìn thấy chiến tranh. Chúng ta nhìn thấy tuổi trẻ Việt Nam – những con người đã bước vào lịch sử khi tuổi đời còn rất trẻ, mang theo niềm tin và khát vọng về một ngày đất nước hòa bình.
Và giữa những năm tháng khốc liệt ấy, Phan Tứ Kỷ đã dùng chiếc máy ảnh của mình để giữ lại những gì chiến tranh có thể làm biến mất.
Một đời người khép lại. Những tấm hình còn lại. Những lá thư còn lại. Và ký ức về một người phóng viên chiến trường đã đem cả tuổi thanh xuân của mình gửi lại nơi đất lửa Quảng Trị – để hôm nay, chúng ta có thể nhìn thấy một phần lịch sử bằng chính những ánh mắt, những gương mặt và những khoảnh khắc mà ông từng ghi lại.
Phan Tứ Kỷ – người lính cầm máy ảnh giữa chiến trường, người đã để lại “những tấm hình có lửa” cho mai sau.
