Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa

Nhắc đến Cần Thơ, bên cạnh bến Ninh Kiều hay chợ nổi, còn có một “địa chỉ ký ức” rất đáng tự hào: Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa – nhà nho yêu nước, nhà thơ và nhà soạn tuồng nổi bật của Nam Bộ thế kỷ XIX.

Bùi Hữu Nghĩa (1807–1872), hiệu Nghi Chi, quê Bình Thủy (Cần Thơ), xuất thân trong gia đình làm nghề chài lưới. Ông đỗ Giải nguyên (thủ khoa) kỳ thi Hương ở Gia Định năm 1835, nên dân gian quen gọi Thủ khoa Nghĩa. Trong ký ức người Nam Bộ, ông còn được xưng tụng là “Rồng Vàng xứ Đồng Nai” — “Rồng Vàng” vừa là tài vừa là đức.

Theo các tư liệu giới thiệu, ông từng ra làm quan triều Nguyễn và được nhắc đến như một người thẳng thắn, trọng lẽ phải, sống có khí tiết. Dù bối cảnh xã hội nhiều biến động, hình ảnh Thủ khoa Nghĩa vẫn được người dân trân trọng như một nhân cách văn hóa tiêu biểu của miền Tây Nam Bộ.

Không chỉ nổi tiếng về học vấn, Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa còn được nhìn nhận là tác giả/nhà soạn tuồng có đóng góp quan trọng cho đời sống văn nghệ Nam Bộ. Tên tuổi ông gắn với tinh thần yêu nước, trọng nghĩa khí, và những sáng tác mang hơi thở thời đại.

Tại Cần Thơ, hiện có Khu tưởng niệm/Mộ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa (Bình Thủy) – nơi người dân và du khách đến dâng hương, tìm hiểu về cuộc đời – sự nghiệp của ông. Đây cũng là điểm nhấn giáo dục truyền thống, góp phần lan tỏa tinh thần hiếu học và lòng tự hào địa phương cho thế hệ trẻ.

“Hoa lửa” rạch Láng Thé: khi một vị quan đứng về phía dân nghèo

Nếu phải chọn một đoạn đời “hoa lửa” nhất của Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, thì đó chính là biến cố ở rạch Láng Thé.

Tư liệu địa phương ghi lại: vì bênh vực dân nghèo trong một vụ án ở rạch Láng Thé, ông bị tham quan, cường hào tìm cách hãm hại, vu oan tội “xúi dân làm loạn, chủ mưu giết người”. Triều đình khi ấy phán tội tử đối với Thủ khoa.

Người phụ nữ đi qua “hoa lửa”: bà Nguyễn Thị Tồn lặn lội ra Huế kêu oan

Trong cơn nguy biến ấy, nổi bật lên hình ảnh bà Nguyễn Thị Tồn (vợ Thủ khoa). Tài liệu của Báo Cần Thơ viết rõ: bà đã lặn lội ra kinh đô Huế kêu oan cho chồng.

Chi tiết này khiến câu chuyện vượt khỏi khuôn khổ một vụ án: nó thành câu chuyện về niềm tin, tình nghĩa, và sự bền bỉ của người phụ nữ Nam Bộ khi đối diện sinh tử của gia đình.

Sau bão giông: cáo quan về Long Tuyền, mở trường – bốc thuốc – làm thơ

Sau những trải nghiệm cay đắng với bộ máy tham quan ô lại, Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa cáo quan, trở về làng Long Tuyền – Cần Thơ, sống thanh bần, mở trường dạy học, làm thơ, bốc thuốc chữa bệnh cứu người; ông mất năm 1872.

Ông còn để lại dấu ấn văn chương – sân khấu: đặc biệt là tuồng “Kim Thạch kỳ duyên”, được giới thiệu như một trong những tuồng cổ sớm, và từng được nhắc đến với việc dịch sang tiếng Pháp.