Thủ Khoa Huân

Thủ Khoa Huân, tên thật là Nguyễn Hữu Huân (1830–1875), là một nhà yêu nước và thủ lĩnh nghĩa quân tiêu biểu của phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp ở Nam Kỳ trong nửa sau thế kỷ XIX. Ông nổi tiếng vì từ bỏ con đường quan trường sau khi đỗ đầu kỳ thi Hương để lãnh đạo các cuộc khởi nghĩa, trở thành biểu tượng của khí tiết và tinh thần yêu nước của tầng lớp sĩ phu Nam Bộ.

Dấu mốc cuộc đời

Ông sinh tại vùng Định Tường (nay thuộc tỉnh Tiền Giang theo nhiều tài liệu lịch sử, dù một số nguồn hiện đại mô tả khác về địa giới hành chính do thay đổi qua thời gian). Năm 1852, ông đỗ thủ khoa kỳ thi Hương ở trường thi Gia Định nên được nhân dân gọi là Thủ Khoa Huân, rồi được bổ làm Giáo thọ. Khi quân Pháp mở rộng xâm lược Nam Kỳ, ông rời bỏ chức quan để chiêu mộ nghĩa quân chống Pháp.

Hoạt động kháng chiến

Trong hơn một thập niên, Thủ Khoa Huân nhiều lần tổ chức và lãnh đạo lực lượng nghĩa quân hoạt động tại các vùng Mỹ Tho, Gò Công, Cai Lậy và khu vực lân cận. Ông từng phối hợp với các thủ lĩnh như Võ Duy Dương và tham gia liên kết lực lượng với Trương Định nhằm tăng sức kháng chiến. Dù nhiều lần bị bắt, bị đày ra hải ngoại và quản thúc, ông vẫn tiếp tục tổ chức các cuộc nổi dậy sau khi trở về nước.

Khí tiết và sự hy sinh

Năm 1875, sau khi cuộc khởi nghĩa cuối cùng thất bại, ông bị thực dân Pháp bắt và xử tử. Theo nhiều tài liệu, trước khi bị hành hình, ông để lại những câu thơ và câu đối thể hiện quyết tâm giữ trọn khí tiết, trong đó nổi tiếng với câu:

"Hữu chí nan thân, không uổng bách niên chiêu vật nghị;
Tuy công bất tựu, diệc tương nhất tử báo quân ân."

Những tác phẩm còn lưu lại phản ánh tinh thần bất khuất, lòng trung nghĩa và ý chí chống ngoại xâm của ông.