Thủ Khoa Huân

Thủ Khoa Huân (1830–1875), tên thật là Nguyễn Hữu Huân, là một sĩ phu yêu nước và là thủ lĩnh xuất sắc của phong trào kháng chiến chống Pháp tại vùng Mỹ Tho (Tiền Giang). Sinh ra trong một gia đình nông dân khá giả tại huyện Chợ Gạo, ông nổi tiếng thông minh, học giỏi và đỗ Thủ khoa kỳ thi Hương năm 1852. Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ, ông dứt khoát từ bỏ con đường quan lộ, từ chức Giáo thụ để chiêu mộ nghĩa quân, phối hợp cùng các sĩ phu yêu nước như Trương Định đứng lên chống giặc.

Cuộc đời hoạt động cách mạng của Thủ Khoa Huân là một chuỗi những tháng ngày chiến đấu kiên cường và ba lần bị giặc bắt. Sau khi Gia Định và Mỹ Tho thất thủ, ông rút quân về Tân An rồi Gò Công tiếp tục kháng chiến. Năm 1863, ông bị Pháp bắt lần đầu tiên tại An Giang nhưng đã mưu trí trốn thoát để tiếp tục xây dựng lực lượng. Đến năm 1864, ông bị bắt lần thứ hai do sự phản bội của tay sai và bị thực dân Pháp kết án khổ sai, đày sang đảo Réunion thuộc Ấn Độ Dương. Dù bị giam cầm nơi xứ người, ý chí phục quốc của ông chưa bao giờ tắt.

Năm 1869, ông được ân xá trở về nước nhưng bị quản thúc nghiêm ngặt tại Sài Gòn. Vượt qua mạng lưới mật thám, ông bí mật trốn về Mỹ Tho, liên kết với các sĩ phu để phát động cuộc khởi nghĩa lần thứ ba vô cùng mạnh mẽ vào năm 1872. Do chênh lệch lực lượng và sự phản bội của nội gián, căn cứ nghĩa quân sụp đổ, ông bị bắt lần cuối vào năm 1875. Suốt nhiều ngày bị mua chuộc bằng tiền tài và chức tước, ông vẫn giữ vững khí tiết, kiên quyết cự tuyệt hợp tác. Ngày 19 tháng 5 năm 1875, thực dân Pháp đưa ông về xử chém tại quê nhà Chợ Gạo. Trước khi hy sinh, ông hiên ngang làm thơ tuyệt mệnh, dùng máu viết lên vận nước. Sự hy sinh oanh liệt của ông là tấm gương sáng ngời về lòng trung kiên vô hạn với Tổ quốc.