THỦ KHOA HUÂN – KHÍ PHÁCH CỦA NGƯỜI TRÍ THỨC YÊU NƯỚC
"Người có thể mất, nhưng lòng yêu nước thì không bao giờ mất."
Lịch sử dân tộc Việt Nam là bản hùng ca về những con người đã dành trọn cuộc đời mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Trong những năm tháng thực dân Pháp đặt ách xâm lược lên quê hương, nhiều sĩ phu yêu nước đã từ bỏ cuộc sống bình yên để đứng lên lãnh đạo nhân dân chống giặc. Trong số đó, Thủ khoa Huân – Nguyễn Hữu Huân là một tấm gương sáng về lòng yêu nước, ý chí kiên cường và khí phách của người trí thức Việt Nam. Cuộc đời ông là câu chuyện đẹp về một con người lấy việc cứu nước làm lẽ sống và sẵn sàng hy sinh vì độc lập dân tộc.
Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 tại làng Tịnh Hà, huyện Kiến Hòa, tỉnh Định Tường (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp). Ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học và có ý chí vươn lên. Dù hoàn cảnh gia đình không khá giả, ông vẫn miệt mài đèn sách với mong muốn sau này góp sức xây dựng quê hương.
Nhờ tài năng và sự chăm chỉ, năm 1852, ông đỗ đầu kỳ thi Hương. Từ đó, người dân trìu mến gọi ông là Thủ khoa Huân. Đó không chỉ là niềm tự hào của gia đình mà còn là niềm vinh dự của quê hương Định Tường. Mọi người đều tin rằng chàng trai trẻ ấy sẽ trở thành một vị quan thanh liêm, mang tài năng giúp dân, giúp nước. Nhưng lịch sử đã đặt lên vai ông một sứ mệnh lớn lao hơn. Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta. Chỉ ít năm sau, chiến tranh lan đến Nam Kỳ. Những cánh đồng trù phú bị tàn phá, nhiều làng mạc bị đốt cháy, cuộc sống của người dân chìm trong cảnh đau thương. Chứng kiến cảnh nước mất, dân khổ, Nguyễn Hữu Huân không thể tiếp tục cuộc sống bình yên của một người làm quan. Ông quyết định rời bỏ con đường công danh để đứng về phía nhân dân. Đó là quyết định vô cùng khó khăn. Ông hiểu rằng phía trước là những ngày tháng chiến đấu gian khổ, thiếu thốn và luôn cận kề cái chết. Nhưng đối với ông, khi đất nước bị xâm lăng thì bổn phận của người trí thức là phải góp sức cứu nước. Nguyễn Hữu Huân tham gia phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp và cùng nhiều nghĩa quân yêu nước chiến đấu ở Nam Bộ. Với tài tổ chức, lòng quả cảm và uy tín của mình, ông nhanh chóng trở thành một trong những thủ lĩnh được nhân dân tin tưởng. Đi đến đâu, ông cũng căn dặn nghĩa quân phải kính trọng và bảo vệ nhân dân. Ông nghiêm cấm việc lấy của dân hay làm điều ảnh hưởng đến cuộc sống của bà con. Ông thường nói rằng chính lòng dân là thành lũy vững chắc nhất của nghĩa quân. Bởi vậy, người dân luôn yêu thương và hết lòng che chở ông. Có người lặng lẽ mang gạo đến tiếp tế. Có người giấu nghĩa quân trong những mái nhà đơn sơ. Có người thức trắng đêm để theo dõi mọi động tĩnh của quân địch.Tình quân dân gắn bó đã tạo nên sức mạnh to lớn giúp phong trào kháng chiến tiếp tục được duy trì.
Dưới sự chỉ huy của Thủ khoa Huân, nhiều trận đánh bất ngờ đã diễn ra, khiến quân Pháp chịu không ít tổn thất. Dù vũ khí còn thô sơ, lực lượng còn mỏng, nhưng nghĩa quân luôn chiến đấu bằng tinh thần quả cảm và lòng yêu nước mãnh liệt. Biết Nguyễn Hữu Huân là người có ảnh hưởng lớn đối với phong trào kháng chiến, thực dân Pháp nhiều lần mở các cuộc truy bắt. Năm 1863, ông bị bắt. Chúng tìm mọi cách dụ dỗ ông đầu hàng, hứa hẹn chức tước và cuộc sống giàu sang. Ông kiên quyết từ chối. Không khuất phục được ý chí của ông, chúng đày ông đi biệt xứ. Nhưng ngay sau khi được trở về, Nguyễn Hữu Huân lại tiếp tục tập hợp nghĩa quân. Ông không chọn cuộc sống an toàn. Ông chọn con đường gian khổ nhất – tiếp tục chiến đấu. Rồi ông lại bị bắt. Được tha, ông lại tiếp tục khởi nghĩa. Ba lần đứng lên chống giặc. Ba lần đối mặt với tù đày và cái chết. Nhưng chưa một lần ông từ bỏ lý tưởng của mình. Chính ý chí sắt son ấy đã khiến nhân dân vô cùng khâm phục, còn quân địch cũng phải nể phục khí phách của người chí sĩ yêu nước. Năm 1875, Nguyễn Hữu Huân bị bắt lần cuối. Lần này, thực dân Pháp quyết định xử tử ông để dập tắt phong trào yêu nước. Đứng trước pháp trường, Thủ khoa Huân vẫn giữ dáng vẻ bình thản. Ông không run sợ. Không van xin. Không hối tiếc. Ông chỉ đau đáu một điều rằng đất nước vẫn còn dưới ách ngoại xâm. Người anh hùng hiên ngang đón nhận cái chết với niềm tin mãnh liệt rằng rồi sẽ có một ngày dân tộc Việt Nam giành lại được độc lập. Tiếng súng vang lên. Một người con ưu tú của dân tộc ngã xuống. Nhưng tinh thần yêu nước mà ông để lại thì không bao giờ mất. Sự hy sinh của Thủ khoa Huân đã trở thành nguồn động viên to lớn cho các phong trào yêu nước sau này. Tên tuổi của ông được nhân dân nhắc đến bằng tất cả sự kính trọng và biết ơn. Hình ảnh người trí thức yêu nước, lấy việc cứu dân cứu nước làm lẽ sống đã trở thành biểu tượng đẹp trong lịch sử dân tộc Việt Nam.
Ngày nay, nhiều trường học, tuyến đường và công trình mang tên Nguyễn Hữu Huân. Mỗi dịp học lịch sử hay tham gia các hoạt động giáo dục truyền thống, học sinh lại được nghe kể về cuộc đời của người anh hùng ấy.
Là một giáo viên, tôi luôn mong muốn truyền cho học sinh niềm tự hào về những người con ưu tú của quê hương. Mỗi lần kể câu chuyện về Thủ khoa Huân, tôi đều nhắc các em rằng lòng yêu nước hôm nay không chỉ là bảo vệ Tổ quốc khi có chiến tranh mà còn là chăm chỉ học tập, sống trung thực, biết yêu thương mọi người, giữ gìn truyền thống tốt đẹp và góp phần xây dựng quê hương Đồng Tháp ngày càng phát triển.
Tôi tin rằng, khi những câu chuyện lịch sử được kể bằng sự chân thành và lòng biết ơn, các em sẽ hiểu hơn giá trị của hòa bình và trân trọng những hy sinh to lớn của cha ông. Thời gian có thể làm phai mờ dấu vết của chiến tranh, nhưng không thể xóa nhòa hình ảnh Thủ khoa Huân trong lòng dân tộc Việt Nam. Cuộc đời ông là minh chứng cho lòng yêu nước, tinh thần bất khuất và ý chí không bao giờ khuất phục trước kẻ thù. Ngọn lửa mà Thủ khoa Huân đã thắp lên từ hơn một thế kỷ trước vẫn đang cháy sáng trong trái tim mỗi người Việt Nam. Ngọn lửa ấy sẽ tiếp tục soi đường cho các thế hệ hôm nay và mai sau biết sống có lý tưởng, có trách nhiệm và xứng đáng với những hy sinh cao cả của các bậc tiền nhân.
