Thủ khoa Huân kiên cường chống Pháp

Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 ở làng Tịnh Hà, tổng Thanh Quơn, huyện Kiến Hưng, phủ Kiến An, tỉnh Định Tường (nay là xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp). Hồi nhỏ, Nguyễn Hữu Huân tỏ tư chất thông minh và hiếu học. Năm 1852, ông đỗ đầu kỳ thi Hương tại trường thi Gia Định, từ đó, sĩ phu và nhân dân trong vùng tôn kính, mến gọi ông là “Thủ khoa Huân”. Với tài năng và đạo đức trong sáng của mình, ông được triều đình Huế phong chức Giáo thụ (Đốc học, chức vụ quản lý học hành, thi cử tại một huyện dưới triều Nguyễn) ở phủ Kiến An.

Thế nhưng, nhiệm vụ quản lý, đào tạo nho sĩ của Nguyễn Hữu Huân chưa được bao lâu thì ngày 17-2-1859, Pháp nổ súng đánh thành Gia Định. Trước tình hình đó, tháng 5-1859, Nguyễn Hữu Huân từ bỏ chức Giáo thụ, đứng ra chiêu mộ trai tráng trong vùng, thành lập đội nghĩa binh, sau một thời gian phát triển lên đến hàng nghìn người. Những năm 1859-1861, đội nghĩa quân Nguyễn Hữu Huân cùng với các đội nghĩa quân Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Võ Duy Dương phối hợp với quân triều đình chiến đấu, tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch. Điển hình là trận do Nguyễn Hữu Huân chỉ huy nghĩa quân chặn đánh quân Pháp ở kênh Bảo Định (từ ngày 1 đến 11-4-1861) và trận chiến đấu ở căn cứ Mỹ Quý (giữa năm 1861)...

Trong lúc phong trào kháng chiến chống Pháp đang dâng cao, ngày 5-6-1862, triều đình Huế lại ký Hiệp ước Nhâm Tuất (năm 1862), có nhiều điều khoản, trong đó triều đình Huế thừa nhận 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ (Gia Định, Định Tường, Biên Hòa) thuộc Pháp và phải lệnh giải tán các đội nghĩa binh đang chống Pháp ở 3 tỉnh miền Đông. Trái hẳn với triều đình, đại bộ phận nhân dân dưới sự lãnh đạo của một số văn thân sĩ phu tiếp tục đánh Pháp. Được tin Trương Định tiếp tục chống Pháp ở An Giang, tháng 6-1862, Thủ khoa Huân chuyển toàn bộ lực lượng của mình tham gia cuộc khởi nghĩa của Trương Định. Năm 1863, ông chỉ huy nghĩa quân phục kích, đánh địch ở các vùng Tam Bình, Mỹ Quý, Thuộc Nhiêu và Cai Lậy thuộc tỉnh Mỹ Tho, gây cho chúng nhiều thiệt hại.