THỦ KHOA HUÂN – NGƯỜI CON YÊU NƯỚC CỦA QUÊ HƯƠNG
Thủ Khoa Huân là một người ham học, có lòng yêu quê hương, yêu đất nước và có ý chí kiên cường.
Ngày xưa, vào khoảng năm 1830, tại vùng đất Định Tường, nay thuộc huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang, có một cậu bé tên là Nguyễn Hữu Huân. Từ nhỏ, cậu đã nổi tiếng thông minh, chăm chỉ học tập và có lòng yêu quê hương.
Năm 1852, khi Nguyễn Hữu Huân trưởng thành, ông tham dự kỳ thi Hương dưới triều vua Tự Đức và đỗ đầu, tức đỗ thủ khoa. Từ đó, nhân dân yêu mến gọi ông bằng cái tên Thủ Khoa Huân. Sau khi thi đỗ, ông được bổ nhiệm làm giáo thụ, vừa dạy học vừa truyền đạt kiến thức cho học trò.
Đến khoảng năm 1859–1860, thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ. Trước cảnh quê hương bị giặc chiếm đóng, Thủ Khoa Huân không thể đứng yên. Ông rời công việc dạy học, cùng những người yêu nước tập hợp nghĩa sĩ, đứng lên chống giặc.
Trong những năm 1861–1863, ông hoạt động ở vùng Tân An – Mỹ Tho, cùng nghĩa quân chiến đấu chống quân Pháp. Dù gặp nhiều khó khăn, ông vẫn không từ bỏ ý chí. Khi lực lượng gặp thất bại, ông tiếp tục tìm cách tập hợp nhân dân và xây dựng lực lượng kháng chiến.
Đến năm 1864, Thủ Khoa Huân tiếp tục hoạt động cùng các thủ lĩnh nghĩa quân ở vùng An Giang và Thất Sơn. Ông bị bắt và bị đưa đi xa. Nhưng sau khi trở về vào khoảng năm 1871, ông lại tiếp tục hoạt động chống Pháp.
Năm 1872, ông trở lại vùng Mỹ Tho – Chợ Gạo, cùng Âu Dương Lân tổ chức lực lượng chống Pháp. Có thời điểm lực lượng nghĩa quân lên đến hàng nghìn người.
Cuối năm 1874, nghĩa quân bị quân Pháp tấn công tại Bình Cách. Sau trận chiến, lực lượng nghĩa quân gặp nhiều tổn thất. Đầu năm 1875, Thủ Khoa Huân rút về khu vực Chợ Gạo để tìm cách tiếp tục cuộc kháng chiến. Ngày 15 tháng 5 năm 1875, ông bị bắt và bị giam tại Mỹ Tho.
Trong những ngày bị giam, quân Pháp tìm cách dụ ông đầu hàng, nhưng Thủ Khoa Huân vẫn giữ vững lòng yêu nước. Sau đó, ông bị kết án tử hình.
Ngày 19 tháng 5 năm 1875, Thủ Khoa Huân bị hành quyết tại quê nhà, hưởng dương khoảng 45 tuổi theo các tư liệu ghi năm sinh 1830. Trước khi mất, ông vẫn giữ khí tiết, để lại hình ảnh một người trí thức yêu nước, kiên cường và không khuất phục trước khó khăn.
