Thủ khoa Huân – Người thầy cầm gươm vì non sông

Giữa thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước xâm lược Nam Kỳ, nhiều sĩ phu yêu nước đứng trước sự lựa chọn đầy cam go: tiếp tục cuộc sống bình yên hay đứng lên bảo vệ quê hương. Trong số đó, Nguyễn Hữu Huân, người được nhân dân kính trọng gọi là Thủ khoa Huân, đã chọn con đường đầy gian khổ nhưng vẻ vang – con đường cứu nước.

Ngay từ nhỏ, Nguyễn Hữu Huân nổi tiếng thông minh, chăm chỉ học tập. Năm 1852, ông đỗ đầu kỳ thi Hương tại Gia Định nên được gọi là Thủ khoa Huân. Với học vấn uyên thâm và đạo đức mẫu mực, ông được triều đình bổ nhiệm làm giáo thụ, chuyên lo việc dạy học.

Nhưng rồi tiếng súng xâm lược của thực dân Pháp vang lên ở Đà Nẵng năm 1858, sau đó lan vào Gia Định. Chứng kiến quê hương bị giày xéo, nhân dân lầm than, Thủ khoa Huân hiểu rằng giữ gìn sách vở thôi chưa đủ. Người trí thức lúc này phải biết cầm gươm bảo vệ non sông.

Ông từ bỏ chức quan, tập hợp nghĩa quân, phối hợp với nhiều thủ lĩnh yêu nước như Trương Định, Võ Duy Dương và các lực lượng kháng chiến ở Nam Bộ. Dưới sự chỉ huy của ông, nghĩa quân nhiều lần tập kích đồn bốt, đánh phá tuyến vận chuyển của quân Pháp, khiến chúng gặp nhiều tổn thất.

Năm 1862, sau khi triều đình ký Hòa ước Nhâm Tuất, phong trào kháng chiến gặp vô vàn khó khăn. Nhiều nghĩa quân tan rã, nhưng Thủ khoa Huân vẫn kiên quyết tiếp tục chiến đấu. Đối với ông, đất nước chưa giành lại độc lập thì người yêu nước chưa thể buông vũ khí.

Trong một trận chiến, ông bị quân Pháp bắt. Biết ông là người có học, có uy tín lớn trong nhân dân, thực dân Pháp tìm mọi cách dụ dỗ, hứa hẹn chức tước, tiền bạc nếu chịu hợp tác. Thế nhưng Thủ khoa Huân dứt khoát từ chối.

Thay vì xử tử ngay, chúng đày ông sang đảo Réunion (thuộc Pháp) với hy vọng thời gian sẽ làm ông thay đổi ý chí.

Nhiều năm sống nơi đất khách, xa quê hương, xa gia đình, Thủ khoa Huân vẫn đau đáu một nỗi niềm duy nhất: làm sao được trở về tiếp tục đánh giặc.

Sau khi được đưa về nước, thực dân Pháp tưởng rằng ông sẽ sống an phận. Nhưng trái với mọi toan tính của chúng, Thủ khoa Huân bí mật liên lạc với các nghĩa sĩ cũ, xây dựng lại lực lượng và tiếp tục lãnh đạo phong trào chống Pháp ở vùng Mỹ Tho, Gò Công và Chợ Gạo.

Những cuộc tập kích bất ngờ của nghĩa quân khiến quân Pháp vô cùng lo ngại. Chúng ráo riết truy lùng và cuối cùng bắt được ông lần thứ hai vào đầu năm 1875.

Lần này, thực dân Pháp không còn hy vọng khuất phục được người chí sĩ ấy. Chúng quyết định xử tử ông để dập tắt phong trào kháng chiến.

Ngày 15 tháng 5 năm 1875, tại Mỹ Tho, Thủ khoa Huân hiên ngang bước ra pháp trường. Trước cái chết cận kề, ông vẫn giữ phong thái ung dung của một người thầy và khí phách của một người chiến sĩ.

Tương truyền, trước khi bị hành hình, ông đã để lại bài thơ tuyệt mệnh thể hiện niềm tin son sắt vào chính nghĩa và lòng yêu nước bất diệt. Dù thân xác có thể mất đi, nhưng chí khí cứu nước sẽ còn mãi trong lòng dân tộc.

Sự hy sinh của Thủ khoa Huân trở thành nguồn động viên to lớn cho các phong trào kháng chiến ở Nam Bộ cuối thế kỷ XIX. Tên tuổi ông được nhân dân nhắc đến như biểu tượng của người trí thức yêu nước, lấy đạo nghĩa làm kim chỉ nam, lấy độc lập dân tộc làm lẽ sống.