THỦ KHOA HUÂN - THỬ THÁCH TRONG CHỐN LAO TÙ
Trường Đại học Hải Dương
Năm 1864, khi phong trào kháng chiến tại căn cứ Thuộc Nhiêu đang phát triển mạnh mẽ và gieo rắc nhiều tổn thất cho quân Pháp, một biến cố lớn đã xảy ra: Do sự phản bội của kẻ gian, Thủ Khoa Huân bị quân Pháp phục kích và bắt giữ. Việc một thủ lĩnh kiệt xuất, một sĩ phu Nho học có uy tín lẫy lừng rơi vào tay giặc đã làm chấn động toàn bộ sĩ phu và nhân dân Nam Kỳ. Nhận thấy tầm ảnh hưởng to lớn của ông, thực dân Pháp không lập tức đưa ông ra hành quyết mà tìm mọi cách chiêu dụ, mua chuộc hòng biến ông thành công cụ phục vụ cho bộ máy cai trị. Mặc cho những lời hứa hẹn về vinh hoa phú quý lẫn sự đe dọa tàn bạo, vị Thủ khoa áo vải vẫn giữ nguyên thái độ khinh bỉ, dứt khoát từ chối mọi sự hợp tác với kẻ thù.
Bất lực trước chí khí sắt đá của ông, chính quyền thực dân đã kết án đày ông sang đảo Réunion — một hòn đảo hẻo lánh nằm cô lập giữa Ấn Độ Dương. Cuộc hành trình lưu đày vạn dặm trên con tàu viễn chinh cùng những ngày tháng bị giam cầm nơi xứ người là một thử thách tàn khốc đối với thể xác và tinh thần của người sĩ phu yêu nước. Ở nơi đất khách quê người, bị đứt đoạn hoàn toàn thông tin với quê nhà, phải chịu đựng sự quản thúc nghiêm ngặt và khí hậu khắc nghiệt, Thủ Khoa Huân vẫn không rơi vào tuyệt vọng hay buông xuôi. Ông tận dụng từng khoảng thời gian trong chốn lao tù để rèn luyện ý chí, giữ vững khí tiết của người quân tử và âm thầm nuôi dưỡng ngọn lửa yêu nước mãnh liệt.
Những năm tháng bị đày ải nơi xứ người không những không đập tan được tinh thần đấu tranh của Thủ Khoa Huân mà ngược lại, còn rèn giũa bản lĩnh của ông trở nên kiên cường, đanh thép hơn bao giờ hết. Sự kiên trung trong lao tù của ông đã trở thành một biểu tượng ngời sáng về lòng trung thành với Tổ quốc, truyền thêm niềm tin cho đồng bào Nam Kỳ đang ngóng chờ ông ở quê nhà. Cuộc giam cầm tàn bạo của thực dân Pháp cuối cùng chỉ càng làm nổi bật hơn chí khí bất khuất của một vị Thủ khoa, chứng minh rằng thân xác con người có thể bị xiềng xích, nhưng tinh thần độc lập và lòng yêu nước thì vĩnh viễn tự do.
